Portal w trakcie przebudowywania.
Niektóre funkcje są tymczasowo wyłączone, inne mogą nie działać poprawnie.

Krasnogruda - dwór

7.06.2009 15:13
Krasnogruda - dwór

Szlacheckie gniazda
U progu czasów nowożytnych obszar późniejszego dworu i majątku Krasnogruda leżał na obszarze królewskiej Puszczy Przełomskiej w Wielkim Księstwie Litewskim. Po 1522 roku wszedł w skład dóbr ziemskich Sztabinki, nadanych Kopciom przez króla Zygmunta Starego. Pierwsza wzmianka o folwarku Krasnyhrud (pierwotna nazwa Krasnogrudy) pochodzi z 1676 roku. Krasnogruda jako oddzielna własność wyodrębniła się w rezultacie rozpadu dóbr Sztabinki na początku drugiej połowy XVII wieku. Razem z innymi majątkami dostała się Podchocimskim i Kosiłłom oraz ich spadkobiercom. Według opisu parafii Berżniki, sporządzonym na wiosnę 1784 roku, Krasnogruda należała do rotmistrza grodzieńskiego Siwickiego, a Łumbie oraz Sztabinki z Otkieńszczyzną były własnością cześnika owruckiego Narzymskiego. Niedługo potem właścicielem Krasnogrudy stał się Ksawery Massalski, szef Regimentu Pieszego 6. im. Massalskich w armii Wielkiego Księstwa Litewskiego, a Łumbie i Sztabinki z Otkieńszczyzną przeszły w ręce jego siostry Heleny z Massalskich księżny de Ligny (późniejszej Potockiej).

Wymienione dobra w 1786 roku nabył od Massalskich Maciej Tadeusz Eysymont: Krasnogrudę wspólnie z żoną Wiktorią z Wołkowickich, natomiast Łumbie, Sztabinki i Otkieńszczynę wyłącznie na swoje imię. Dobra ziemskie Krasnogrudy składały się wówczas z folwarku Krasnogruda oraz wsi: Bierżynie, Gawieniańce, Żegary; Łumbie - z folwarku Łumbie oraz wsi: Gryszkańce, Łumbie i Staszkuny; Sztabinki - z folwarku i wsi Sztabinki z przyległością Otkieńszczyzna. W 1794 roku Krasnogruda ze wszystkimi przyległościami liczyła 50 dymów ziemskich. Po wprowadzeniu hipoteki w okresie zaboru pruskiego, dobra - w powyższym składzie - oszacowano na sumę 45 000 talarów. Należały one do średnich własności ziemskich w ówczesnym departamencie białostockim prowincji Nowych Prus Wschodnich.

Dzieje Krasnogrudy jako dworu i własności ziemskiej w okresie od końca XVIII wieku do drugiej wojny światowej wiążą się ściśle z historią dwóch rodzin ziemiańskich: Eysymontów i Kunatów. Rodziny te łączyło dalekie powinowactwo: żoną Teofila Kunata, nabywcy Krasnogrudy w 1853 roku, była Joanna z Bohdanowiczów - córka Józefa Bohdanowicza i jego pierwszej żony Antoniny Kulwieć i pasierbica drugiej żony tegoż Józefa Bohdanowicza Wiktorii z Łuniewskich, wdowy po Ignacym Eysymoncie, synu Macieja Tadeusza Eysymonta i Wiktorii z Wołkowickich.

Maciej Tadeusz Eysymont h. Korab - stolnik powiatu grodzieńskiego od 1789 roku - pochodził z drobnej szlachty litewskiej osiedlonej na Grodzieńszczyźnie. Jego gniazdem rodowym była okolica Małe Eysymonty Paszewicze w parafii Mała Brzostowica; urodził się w 1741 roku w rodzinie Krzysztofa i Krystyny ze Szczęsnowiczów. Związał się blisko z Antonim Tyzenhauzem, podskarbim nadwornym litewskim. W okresie rządów Tyzenhauza w ekonomiach litewskich należał do wyróżniających się oficjalistów i urzędników na terenie ekonomii grodzieńskiej. Pełniąc funkcję gubernatora szczeberskiego, urządzał dobra ekonomiczne w kluczach guberni, zakładał nowe wsie i miasteczka (Jeleniewo w kluczu Turówka, Krasnopol - Pomorze i Szczebra). Po upadku Antoniego Tyzenhauza pozostał wśród zarządców ekonomii. Od 1789 roku był wiceadministratorem ekonomii grodzieńskiej, a funkcję tę wykonywał jeszcze w latach 1795-1796, już po zaprowadzeniu rządów pruskich i rosyjskich. Przed wybuchem powstania kościuszkowskiego przystąpił do sprzysiężenia wileńskiego Jakuba Jasińskiego. Po rozpoczęciu powstania na Grodzieńszczyźnie wszedł w skład Komisji Porządkowej powiatu grodzieńskiego.

Oprócz Krasnogrudy Eysymont posiadał dziedziczny folwarczek w Małych Eysymontach Paszewiczach, kamienicę w Grodnie na Horodnicy, którą otrzymał w darze od króla Stanisława Augusta, a w 1803 roku kupił od księcia Józefa Poniatowskiego duże dobra ziemskie Indura w ówczesnym powiecie grodzieńskim guberni litewsko-grodzieńskiej. Indura należała poprzednio do Michała Kazimierza Ogińskiego, hetmana wielkiego litewskiego. Książę Poniatowski otrzymał majątek z wyroku sądu eksdywizorsko-taksatorskiego. W skład dóbr wchodziło miasteczko Indura, folwark Zarubicze oraz siedem wsi. Indura była własnością Eysymontów tylko pięć lat. Komisja Ogińskich w Wilnie, ustanowiona przez Senat Rządzący w Petersburgu, który skasował wyrok eksdywizji, pozbawiła w 1808 roku Eysymontów prawa do majątku. Przyznano Eysymontom wynagrodzenie (m.in. wieś Hlebowicze koło Grodna), odsyłając do dochodzenia pozostałych pretensji finansowych do księcia Józefa Poniatowskiego. Proces z powództwa spadkobierców Macieja Tadeusza Eysymonta przeciwko księciu Józefowi, a potem przeciwko jego spadkobiercom trwał aż do 1837 roku; zakończył się przyznaniem sporego odszkodowania finansowego.

Pozostając przy sprawach majątkowych Macieja Tadeusza Eysymonta, trzeba jeszcze wspomnieć o dwóch koloniach emfiteutycznych, położonych na terenie parafii Bakałarzewo, nadanych mu przez króla Stanisława Augusta na okres pięćdziesięciu lat z gruntów ekonomicznych, w ostatnich latach istnienia Rzeczypospolitej; drugą kolonię - sąsiadującą z pierwszą - otrzymał w 1793 roku jako rekompensatę za szkody wyrządzone przez wojsko podczas wojny polsko-rosyjskiej w 1792 roku. Na gruntach tych kolonii powstała z czasem wieś Chmielówka, zamieszkała początkowo przez osadników z Prus. Eysymont pobudował tam austerię i szkołę. Władze pruskie odebrały w 1802 roku kolonię w zamian za tzw. kompetencję, tj. pensję ze skarbu pobieraną do czasu zakończenia pięćdziesięcioletniej dzierżawy. Chmielówka stała się w 1828 roku siedzibą parafii ewnagelicko-augsburskiej.

Eysymont wprowadził daleko idące zmiany w majątkach Krasnogruda i Łumbie. Wytyczył granice zewnętrzne, pomierzył grunty dworskie i wiejskie oraz zmniejszył powinności chłopskie. Przy wymierzaniu granic wdał się w spór graniczny z Marcinem Ochotnickim, pułkownikiem powiatu grodzieńskiego, właścicielem majątku Janiszki i Ochotniki. Spór ten podtrzymywał jeszcze w latach dwudziestych XIX wieku Michał Haberman, który po śmierci Ochotnickiego nabył od jego spadkobierców majątek Ochotniki. Chodziło o odcinek między wsią Łumbie a wsią Marcinkańce, który według Habermana kolejni właściciele Krasnogrudy i Łumbiów stale przesuwali na swoją korzyść. Eysymont za swego życia założył ponadto wsie: Dworczysko (na gruntach zlikwidowanego dworu Sztabinki) oraz Maciejowiznę (na gruntach wsi Sztabinki), urządził nowy folwark Wereszczeńszczyzna, a nazwę folwarku Łumbie zmienił na Wiktoryno (nowa nazwa nie utrzymała się). Pod koniec życia utworzył komunalny magazyn zbożowy dla wspomagania chłopów w okresach nieurodzajów.

28 listopada 1793 roku Eysymont sporządził akt erekcyjny kościoła na terenie wsi Żegary. Ustanowił fundusz na jego utrzymanie w wysokości 10 000 złotych polskich, zabezpieczając go na przyległości Otkieńszczyzny. Zamierzał z czasem utworzyć nową parafię w Żegarach. Zamiar ten nie doszedł do skutku zarówno za jego życia, jak i spadkobierców.

Maciej Tadeusz Eysymont był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Wiktorią z Wołkowickich miał dziewięcioro dzieci. W drugim małżeństwie z Rozalią ze Smogorzewskich urodziła się córka Rozalia. Z dziesięciorga dzieci troje wcześnie zmarło. Najstarszy syn Antoni po śmierci ojca gospodarował w Krasnogrudzie. Pełnił funkcję sędziego pokoju powiatu sejneńskiego i wchodził w skład rady obywatelskiej powiatu w okresie Księstwa Warszawskiego. Józef - zamieszkały na stałe w Grodnie lub w Indurze - pod koniec życia został podkomorzym grodzieńskim, tj. przewodniczącym podkomorskiego sądu granicznego w powiecie grodzieńskim guberni grodzieńskiej. Synowie Alojzy, Ignacy i Michał od wczesnej młodości służyli w armii rosyjskiej. Początkiem tej służby był korpus kadetów w Grodnie według informacji z testamentu ojca. Największą karierę wojskową zrobił Alojzy: rozpoczął od służby w Korpusie Litewskim, w którym był, w 1820 roku, pułkownikiem artylerii, a dymisję wziął w 1839 roku w stopniu generała majora. Ostatnim jego garnizonem była Ufa w guberni orenburskiej, gdzie dowodził dywizją piechoty. Ignacy służył w pułku siemionowskim gwardii, z którego wystąpił najpóźniej w 1809 roku w stopniu porucznika. W okresie ofensywy napoleońskiej na Rosję zadeklarował zamiar wstąpienia do wojska polskiego. Zamiar ten nie doszedł jednak do skutku. Wszedł po 1815 roku w skład rady obywatelskiej województwa augustowskiego. Michał służył jako porucznik w rosyjskiej artylerii konnej i w wieku dwudziestu lat zginął w okresie ofensywy napoleońskiej, w sierpniu 1812 roku, gdzieś między Smoleńskiem a Moskwą. Starsza córka Petronela wyszła za mąż za Michała Morossa, chorążego byłych wojsk polskich - syna Jana, sędziego ziemskiego grodzieńskiego - dziedzica majątku Białobłota w parafii Hoża, a młodsza Rozalia - za Stanisława Laskowicza z Grodzieńszczyzny. Obydwie zmarły w młodym wieku.

Eysymont pod koniec życia mieszkał przeważnie w Grodnie. Zakończył wszelkie czynności w byłej ekonomii grodzieńskiej, przeciętej granicą państwową prusko-rosyjską. Zakup Indury mógł świadczyć, że planował przeniesienie się na stałe za kordon rosyjski. W testamencie wspomniał o zamiarze sprzedania Krasnogrudy. Ze zrozumiałych powodów wolał zapewne mieć do czynienia z rządami rosyjskimi, które po śmierci Katarzyny II zmierzały do zachowania lub przywrócenia szeregu instytucji i urządzeń z czasów Rzeczypospolitej. Tam również znajdowało się jego gniazdo rodzinne - okolica Małe Eysymonty Paszewicze. W Krasnogrudzie pozostawił zaufanych ludzi w charakterze administratorów lub oficjalistów: bliskiego krewnego Pawła Eysymonta, pochodzącego również z tej okolicy oraz Kazimierza Eysymonta, który w źródłach określany jest jako komornik. Należał do nich także Andrzej Eysymont, zajmujący się między innymi pomiarami i wytyczaniem granic, o którym Maciej Tadeusz Eysymont pochlebnie wypowiada się w swym testamencie.

21 listopada 1804 roku, w wieku 63 lat, Eysymont sporządził w Grodnie testament. Treść tego dokumentu wskazuje, że spodziewał się śmierci w już niedługim czasie, a nie w bliżej nieokreślonej przyszłości. W sposób bardzo przemyślany, dokładny, a nawet drobiazgowy uregulował wszystkie swoje doczesne sprawy, koncentrując się na szczegółowych dyspozycjach majątkowych. Eysymont, wydając dyspozycje spadkowe, trzymał się zasad statutu litewskiego. Prawo cywilne litewskie obowiązywało na ziemiach zaboru rosyjskiego, w granicach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, do 1840 roku, jak również było respektowane w tej części departamentu białostockiego Nowych Prus Wschodnich, która przed 1795 rokiem do niego należała. Dobra ziemskie zapisał synom w równych częściach; córki otrzymały posagi w wysokości po 50 000 złotych polskich.

Praktyczne rozwiązanie dziedziczenia i posiadania nawiązywało do tzw. niedziału braterskiego o charakterze przejściowym, ustanawianego po śmierci ojca, w sytuacji, gdy większość synów spadkobierców była nieletnia. Niedział występował na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego jeszcze w okresie nowożytnym. Posiadanie niedzielne w wypadku Krasnogrudy polegało na tym, że najstarszy syn Antoni, który w momencie sporządzania testamentu był pełnoletni, został administratorem majątku z obowiązkiem wypłacania braciom co roku pensji w wysokości po 13 000 złotych polskich. W okresie występowania niedziału majątkiem zarządzać mieli opiekunowie: Hipolit Wołkowicki, chorąży grodzieński, szwagier Eysymonta, Andrzej Eysymont, sędzia ziemski grodzieński, Ferdynand Eysymont, wojski grodzieński, Jan Bylczyński, mostowniczy grodzieński i były dyrektor kompanii manufaktur grodzieńskich. Byli to jego przyjaciele, krewni i zarazem współpracownicy z okresu zarządzania ekonomią grodzieńską. Eysymont zmarł w Grodnie 21 lutego 1805 roku. Antoni Eysymont został administratorem Krasnogrudy z dniem 23 kwietnia tego roku. Niedział stopniowo rozpadał się po śmierci kolejnych braci (po 1819 roku pozostał tylko Alojzy) i w miarę zwiększania się liczby spadkobierców - dzieci zmarłych braci Eysymontów. Urzędowy kres położyła mu pierwiastkowa regulacja hipoteki dóbr Krasnogruda w 1821 roku.

Antoni Eysymont, gospodarując jako niedzielny współwłaściciel Krasnogrudy i zarazem administrator na podstawie testamentu ojca, ożenił się niebawem z Julią Mejer, córką Karola Mejera i Elżbiety z Szymanowskich 1v. Waraksa. Mejerowie byli właścicielami dóbr ziemskich Hołny, z czasem nazywanych Hołny Mejera.

Dwory Hołny i Krasnogruda leżały naprzeciwko siebie, przedzielone niezbyt szerokim w tym miejscu i ciągnącym się na długości ponad trzech kilometrów z południa na północ jeziorem Hołny. Dwór krasnogrudzki, położony na skarpie na zachodnim brzegu jeziora, był dobrze widoczny od strony dworu Hołny.

Mieszkańcy obydwu dworów z czasem weszli w związki rodzinne. Początek dali właśnie Antoni i Julia. Ślub ich odbył się 9 lutego 1806 roku; Antoni miał wówczas 27 lat, a Julia - dokładnie 13 lat i 2 miesiące (urodziła się 8 grudnia 1792 roku). Do 1811 roku urodziło się im pięcioro dzieci, z których troje niebawem zmarło. Córki Elżbieta i Petronela nabyły po ojcu prawo do współwłasności Krasnogrudy, a na podstawie testamentu stryja Leopolda Mejera były po 1822 roku współwłaścicielkami Hołnów Mejera.

Julia Eysymont została wdową, mając jedynie 19 lat; Antoni Eysymont zmarł bowiem 26 lutego 1812 roku. Drugim jej mężem był Stanisław Eysymont, posiadacz kolonii emfiteutycznej Krukówek w parafii Raczki, który w latach trzydziestych nabył majątek Wojtowce w parafii Teolin. W tym małżeństwie Julia Eysymont urodziła jeszcze co najmniej pięcioro dzieci (trzy córki i dwóch synów). Syn Adolf Eysymont uczestniczył w powstaniu styczniowym i został zesłany na Syberię.

Jeszcze przed śmiercią Antoniego w 1812 roku w Krasnogrudzie, po wzięciu dymisji z wojska, zamieszkał na stałe Ignacy Eysymont. Miał za sobą krótkotrwałe małżeństwo z Anną Kretowicz, córką Franciszka Kretowicza, rotmistrza powiatu grodzieńskiego i Karoliny z Eysymontów, które zawarł w Grodnie w 1808 roku, odbywając służbę wojskową. Po śmierci Antoniego samodzielnie zarządzał majątkiem w charakterze współwłaściciela. W 1814 roku sprzedał Józefowi Chmielewskiemu przyległość Otkieńszczyzna, najbardziej odległą część majątku. W tymże roku ożenił się z Karoliną Mejer, młodszą siostrą swej bratowej Julii. Karolina zmarła w grudniu tego roku, po czterech dniach od urodzenia córki Wiktorii. W 1817 roku ożenił się po raz trzeci, tym razem z Wiktorią Łuniewską, córką Łukasza Łuniewskiego i Doroty z Grzymałów. Łuniewski był właścicielem majątku Niećkowo w powiecie biebrzańskim województwa augustowskiego; w 1817 roku dzierżawił rządowy majątek Szczebra, a ponadto należał do licznej rzeszy szambelanów dawnego dworu polskiego. W ostatnich latach swego panowania Stanisław August był szczególnie hojny w rozdawaniu - oczywiście nie bezinteresownie - czysto honorowych godności szambelanów swego dworu. Ignacy Eysymont jednak w następnym roku zmarł, po urodzeniu się syna Ryszarda.

Po zgonie w Grodnie, w 1819 roku, Józefa Eysymonta grono współwłaścicieli Krasnogrudy składało się z Alojzego Eysymonta oraz z nieletnich potomków Antoniego i Ignacego Eysymontów: Elżbiety, Petroneli, Wiktorii i Ryszarda. Między nimi toczył się od 1820 roku spór o wielkość udziałów spadkowych. Józef Eysymont swój udział zapisał w testamencie bratu Alojzemu. Przeciwko temu wystąpiły Julia i Wiktoria Eysymontowe jako opiekunki swych nieletnich dzieci. Domagały się podziału spadku na trzy równe części. Sąd eksdywizorsko-taksatorski unieważnił w 1824 roku testament Józefa Eysymonta. Wynikłe stąd dalsze procesy, przeprowadzane w Grodnie i Suwałkach, nie były zakończone jeszcze w końcu lat czterdziestych, kiedy to przystąpiono do ostatecznego działu majątku Krasnogruda i innych. W międzyczasie zmarła Petronela z Eysymontów Paszkiewicz, pozostawiając córkę Bronisławę Paszkiewicz, urodzoną w 1829 roku - mającą również prawo do własności Krasnogrudy z linii dziadka Antoniego Eysymonta.

Zgodnie z intercyzą przedślubną, Wiktoria Eysymont nabyła prawo dożywocia do części zmarłego męża Ignacego. Dożywocie ustało w 1824 roku ze względu na powtórne wyjście za mąż za porucznika Józefa Bohdanowicza, naczelnika żandarmerii w powiecie sejneńskim. Porucznik J. Bohdanowicz, pochodzący z dawnego powiatu upitskiego województwa trockiego, od 1803 roku walczył najpierw w polskich formacjach w służbie różnych włoskich państewek, w latach 1808-1812 w Hiszpanii w armii napoleońskiej, a w latach 1813-1814 w korpusie marszałka Junota. Po utworzeniu armii Królestwa Polskiego został podporucznikiem w 4. Pułku Ułanów, a w 1817 roku przeszedł do korpusu żandarmów, naśladując innych oficerów, którym przewodził świetny kawalerzysta, generał Aleksander Rożniecki. Żandarmeria w Królestwie Polskim i utworzona później na jej wzór podobna formacja w Cesarstwie spełniała rolę policji politycznej, a generał A. Rożniecki zyskał niedobrą sławę, zwalczając patriotyczną konspirację w okresie przed powstaniem listopadowym. J. Bohdanowicz jako oficer żandarmerii służył najpierw w Lipnie w województwie płockim, gdzie urodziła się córka Joanna w małżeństwie z Antoniną Kulwieć. Córki Józefa i Wiktorii z Łuniewskich Bohdanowiczów: Weronika, Konstancja i Feliksa urodziły się i mieszkały we dworze w Krasnogrudzie, razem z przyrodnim rodzeństwem Ryszardem i Wiktorią Eysymontami oraz Joanną Bohdanowicz. Wiktoria z Łuniewskich Bohdanowicz wprawdzie nie miała już dożywocia do współwłasności po pierwszym mężu Ignacym Eysymoncie, ale mieszkała na stałe w Krasnogrudzie jako opiekunka nieletniego syna Ryszarda.

W 1846 roku odbyły się w Krasnogrudzie dwa śluby córek nieżyjącego już Józefa Bohdanowicza: Joanny z Teofilem Kunatem i Weroniki z Szymonem hrabią Kossakowskim. Kunat h. Topór - urodzony w Michaliszkach w 1802 roku - syn Karola Kunata i Wiktorii z Konarskich - właściciel majątku Patwiecie Nowy Dwór w powiecie kalwaryjskim - pochodził z rodziny wyznania ewangelicko-reformowanego. Był już wdowcem po śmierci pierwszej żony, Wiktorii Racheli z Gieysztorów i ojcem dwóch córek: Bronisławy i Stanisławy. Jego ojciec, Karol, w 1791 roku występował jako kapitan wojsk koronnych, a w 1792 roku został pisarzem ziemskim smoleńskim. Pisarstwo ziemskie Karola Kunata stanowiło podstawę wylegitymowania się ze szlachectwa syna Teofila w 1850 roku przed Heroldią Królestwa Polskiego. Urząd ten wskazywałby na przynależność rodziny Kunatów do tak zwanych egzulantów - uchodźców m.in. z województwa smoleńskiego; tereny te bowiem na podstawie traktatu andruszowskiego w 1667 roku przypadły Rosji. Egzulanci otrzymali w ramach rekompensaty nadania w niektórych królewszczyznach, m.in. w starostwie hoskim w powiecie grodzieńskim. Pełnili także różne funkcje w ekonomiach królewskich, szczególnie licznie w ekonomii olickiej. Przez pewien czas mieli swój oddzielny sejmik w Olicie. Karol Kunat przez większość życia dzierżawił różne majątki prywatne i rządowe. Wiktoria Konarska, córka Jakuba, generała adiutanta buławy polnej wojsk litewskich, była ciotką znanego działacza patriotycznego i konspiratora Szymona Konarskiego.

Brat Teofila - Stanisław Kunat był znaną postacią w życiu umysłowym Królestwa Polskiego przed powstaniem listopadowym jako propagator myśli liberalnej Adama Smitha i Dawida Ricarda, a na emigracji związał się z konserwatywnym ugrupowaniem księcia Adama Jerzego Czartoryskiego Hotel Lambert. Natomiast Szymon Kossakowski, syn Józefa - pisarza Wielkiego Księstwa Litewskiego, posiadał majątek Żejmy w powiecie kowieńskim. Małżeństwo Szymona Kossakowskiego i Weroniki Bohdanowicz zostało jednak wkrótce unieważnione; Kossakowski bowiem ponownie ożenił się z Walerią Egintowicz.

Tymczasem jedyny żyjący syn stolnika Eysymonta i ostatni z uczestników niedziału braterskiego generał Alojzy Eysymont, po wzięciu dymisji z armii, postanowił ostatecznie uregulować sprawy własnościowe Krasnogrudy. Należał - obok męża bratanicy Elżbiety z Eysymontów Jana Józefa Paszkiewicza - do inicjatorów podziału masy spadkowej po swym ojcu. Paszkiewicz, który po śmierci żony Petroneli Eysymont ożenił się powtórnie z jej siostrą Elżbietą, występował w imieniu żony oraz pasierbicy Bronisławy. Uczestnicy działu stwierdzili, że liczne spory i procesy między spadkobiercami nie tylko uniemożliwiają podział masy spadkowej, ale i zrywają dobre stosunki, harmonię i przywiązanie między tak bliskimi krewnymi. Podział przeprowadzono na drodze oddania majątku na publiczną licytację. Decyzję o odbyciu licytacji podejmował sąd, który zobowiązywał nabywcę do spłacenia wszystkich współwłaścicieli. Zanim doszło do licytacji, zmarł generał Alojzy Eysymont, który nie pozostawił po sobie potomstwa.

15 kwietnia 1850 roku Krasnogrudę z folwarkiem Wereszczeńszczyzna wraz z wsiami należącymi do tych folwarków nabył Ryszard Eysymont, natomiast folwark Łumbie z wsiami stał się własnością Bronisławy z Paszkiewiczów Mejer. Uzyskane na licytacji ceny miały charakter formalny (Krasnogruda - 39 879 rubli sr., Łumbie - 20 121 rubli sr.), bowiem nabywcy należeli do kręgu współwłaścicieli.

Ryszard Eysymont, nabywając majątek, zobowiązał się do spłacenia swych przyrodnich sióstr: Elżbiety z Eysymontów Paszkiewicz i Wiktorii z Eysymontów Krzywickiej - żony Juliana Krzywickiego, ziemianina z Grodzieńszczyzny. Zobowiązania te umieszczono w wykazie hipotecznym majątku. W 1851 roku ożenił się z Anielą Abłamowicz - córką Ignacego i Anny z Hoffmanów, właścicieli pobliskiego majątku Justianów. Teściowie Ryszarda mieli zapewne wątpliwości, czy będzie on w stanie zrealizować wszystkie zobowiązania i długi spowodowane nabyciem Krasnogrudy. Być może obawa ta stała się przyczyną zawarcia intercyzy przedślubnej, która wprowadzała podział majątkowy w okresie pożycia małżeńskiego. Intercyza głosiła, że przyszli małżonkowie stosunki majątkowe tak pomiędzy sobą urządzają, iż w małżeństwie tym żyć będą w zupełnem rozdzieleniu, co do dóbr, majątków i wszelkich funduszów swoich (...) teraźniejszych i w czasie pożycia małżeńskiego przybyć mogących; wskutek czego przyszła żona zachowuje i zastrzega dla siebie prawo zupełnego zarządzania wszelkim swoim majątkiem. Na podstawie intercyzy Aniela Abłamowicz obejmowała ponadto majątek w sześcioletnią dzierżawę.

Krasnogrudę nabyli 23 listopada 1853 roku Teofil i Joanna z Bohdanowiczów Kunatowie. Na początku 1854 roku, na wniosek Jana Józefa i Elżbiety z Eysymontów Paszkiewiczów, właścicieli majątku Hołny Mejera, Krasnogrudę zajął i opisał komornik sądowy. Paszkiewiczowie chcieli w ten sposób wyegzekwować zwrot sumy 72 947 złotych polskich, należnej Elżbiecie i Bronisławie Paszkiewicz z działów spadkowych po stolniku Eysymoncie. Kunatowie w pierwszym okresie po nabyciu Krasnogrudy mieszkali jeszcze w majoracie Janów w powiecie kalwaryjskim, gdzie Teofil był administratorem.

Majątek składał się w 1854 roku z folwarków Krasnogruda i Wereszczeńszczyzna oraz wsi: Dworczysko, Gawieniańce, Maciejowizna, Sztabinki i Żegary. Ogółem powierzchnia gruntów dworskich i wiejskich obejmowała 131 włók i 10 morgów miary nowopolskiej, tj. 2285 ha. W majątku było dużo lasów (769 ha); sporą powierzchnię (183 ha) zajmowały wody. Główny folwark Krasnogruda liczył 302 ha gruntów ornych i łąk.

Dwór w Krasnogrudzie, który datowany jest na koniec XVII wieku, został opisany w 1854 roku następująco: dom mieszkalny dworski z drzewa zbudowany, gontami kryty, długości arszynów 33, a szerokości arszynów 18; przed frontem znajduje się ganek na czterech słupach wsparty, wchodząc do domu korytarzem głównym, rozdzielającym dom na dwie połowy, po lewej stronie znajduje się przedpokój, z tego wchodzi się do salonu mającego drzwi półszklane, na ogród wychodzące, z salonu wchodzi się do pokoju sypialnego, obszernego, a stamtąd do dwóch małych pokoików. Prawa strona składa się z obszernego pokoju jadalnego i dwóch pokoi; nadto z korytarza prowadzą drzwi oddzielne do spiżarni i do garderoby. Z tyłu domu, od strony ogrodu, korytarz zakończony jest sienkami na czterech słupach murowanych zbudowanemi. Dom opisany jest w dobrym stanie, przyzwoicie i wygodnie urządzony. Po przeliczeniu arszynów na metry wymiary dworu wynosiły: szerokość - 13 m, a długość - 23,5 m.

Opis wskazuje na dobry stan dworu. Jego przebudowa nastąpiła w pierwszej połowie XIX wieku, a inicjatorką i wykonawczynią była zapewne Wiktoria z Łuniewskich 1v. Eysymont 2v. Bohdanowicz. Wprawdzie generał Alojzy Eysymont przeszedł w stan spoczynku jeszcze w 1839 roku, ale w ostatnich dziesięciu latach życia mieszkał przeważnie w Grodnie, Sejnach lub w Łumbiach jako dzierżawca.

W skład założenia dworskiego wchodziły ponadto następujące budynki: dom mieszkalny i kancelaria wójta gminy Krasnogruda (wójtem gminy dominialnej był z urzędu właściciel majątku, który zatrudniał swego zastępcę), dom dla czeladzi, w którym znajdowała się kuchnia angielska z kompletną maszynerią, oraz drugi dom czeladny mieszczący wędliniarnię. Pod tymi domami znajdowały się piwnice. Ponadto dalej w podwórzu stały stajnie i wozownie, trzy obory, dwie stodoły, szopa do umieszczenia młockarni oraz browar. Budynki były drewniane i kryte słomą.

Kuchnia dworska znajdowała się więc w oddzielnym budynku czeladnym. Opis z 1854 roku niestety nie podaje żadnych szczegółów na temat tej kompletnej maszynerii kuchennej.

Po stronie południowej dworu leżał ogród fruktowy, tj. sad, w którym rosło piętnaście grusz, dwadzieścia jabłoni oraz kilkadziesiąt młodych drzewek owocowych. Poinformowano, że sad jest w ogólności opuszczony. Znajdują się w takowym klomby z lipiny (...) i leszczyny, a między temi mnóstwo drzew zdziczałych wiśniowych i śliwkowych.

Nie wspomniano o parku dworskim, którego resztki w postaci starodrzewu dotrwały do naszych czasów. Park był zapewne urządzony już po 1854 roku.

Warto jeszcze przytoczyć opis kościoła we wsi Żegary, fundacji Eysymontów: z drzewa zbudowany, gontami kryty i wieżyczką zakończoną kopułą, blachą krytą, pod jakową umieszczony jest dzwonek.

Byli współwłaściciele Krasnogrudy zostali prędzej czy później spłaceni przez Kunatów. W majątku było dużo lasów, a sprzedaż powierzchni leśnej lub tylko drzewa na wyrąb stanowiło pewny środek uzyskania gotówki.

Przed 1870 rokiem Weronika z Bohdanowiczów 1v. Kossakowska wyszła za mąż za Szymona Syrucia z Kowieńszczyzny. Syruć był w tym czasie wdowcem po śmierci żony Eufrozyny z hrabiów Kossakowskich i ojcem dwóch córek: Wandy i Elwiry. Jego pierwsza żona Eufrozyna była stryjeczną siostrą Szymona Kossakowskiego - pierwszego męża Weroniki Bohdanowicz. Ojcowie: Eufrozyny - Szymon i Szymona - Michał byli rodzonymi braćmi, synami Antoniego Kossakowskiego, chorążego powiatu kowieńskiego z 1788 roku.

Syruciowie należeli do starego i zasłużonego rodu w Wielkim Księstwie Litewskim; dziadek Szymona, również Szymon, zasiadał w XVIII wieku w senacie jako kasztelan witebski. Do Syrucia należały majątki: Bagatela, Syrutyszki i Szetejnie w pobliżu Kiejdan w powiecie kowieńskim. W związku Szymona Syrucia i Weroniki z Bohdanowiczów urodziła się córka Józefa.

W latach pięćdziesiątych urodzili się we dworze krasnogrudzkim oraz zostali ochrzczeni w kościele parafialnym w Berżnikach dwaj synowie Teofila i Joanny Kunatów: Bronisław w 1855 roku i Zygmunt w 1858 roku. Bronisław Kunat od 1884 roku był hipotecznym właścicielem majątku Krasnogruda. Zygmunt Kunat ożenił się natomiast ze wspomnianą Józefą Syruć i osiadł w Szetejniach. Jego brat przed 1888 roku zawarł związek małżeński z Florentyną Grzegorzewską, pochodzącą z ziemiańskiej rodziny z powiatu piotrkowskiego. W małżeństwie tym urodziły się córki: Gabriela w 1888 roku w Warszawie oraz Janina w 1898 roku w Krasnogrudzie.

Kunatowie z Krasnogrudy należeli do zamożnych rodzin ziemiańskich. Ze wspomnień Czesława Miłosza wyłania się obraz dostatniego domu w okresie przed pierwszą wojną światową; częste były wyjazdy Florentyny Kunat z córkami do Biarritz, Paryża i Wenecji. Na początku wojny - 6 sierpnia 1915 roku - Gabriela Kunat wzięła ślub z inżynierem Władysławem Lipskim, synem Juliana Wiktora i Zofii Felicji z Roszkowskich. Ślub odbył się w kościele św. Ducha w Wilnie, jeszcze przed opuszczeniem miasta przez armię i władze rosyjskie. Lipski określony jest w metryce ślubu jako praporszczyk (chorąży).

Bronisław Kunat zmarł 23 października 1922 roku w Krasnogrudzie. Spadek przypadł córkom Gabrieli Lipskiej i Janinie Niementowskiej. Według danych z 1935 roku właścicielem hipotecznym Krasnogrudy była Gabriela Lipska. Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych majątki ziemiańskie przeżywały duże trudności finansowe spowodowane obciążeniem podatkowym i spadkiem dochodów z produkcji rolnej. Siostry Lipska i Niementowska prowadziły we dworze pensjonat letniskowy, przede wszystkim w celu podreperowania budżetu majątku. Według Czesława Miłosza, do pensjonatu zjeżdżała co roku cała inteligencja warszawska, a gości należało nie tylko karmić, ale i bawić. Miłosz - syn Aleksandra i Weroniki z Kunatów, wnuk wymienionych Zygmunta i Józefy z Syruciów Kunatów, przebywał w Krasnogrudzie co roku, poczynając od lat gimnazjalnych. Niektóre jego wiersze, z wczesnego okresu twórczości, które weszły w skład tomu Trzy zimy z 1936 roku, zostały napisane w Krasnogrudzie. Motyw Krasnogrudy i okolic często występuje również w późniejszej twórczości poety.

W okresie międzywojennym dwór posiadał przybudówkę od strony ogrodu, która nadawała mu kształt litery L. Przechowywano w nim kolekcję książek ze zbiorów Stanisława Kunata, a w jadalni wisiał jego portret wykonany w Paryżu w 1832 roku.

W okresie drugiej wojny światowej, po aresztowaniu Władysława Lipskiego i syna Zygmunta z powodu działalności patriotycznej i osadzeniu ich w obozie koncentracyjnym, majątek przeszedł pod zarząd niemiecki. W przededniu likwidacji majątku w rezultacie dekretu PKWN z 6 września 1944 roku o reformie rolnej obejmował on jeszcze 344 ha, w tym 82 ha lasów. Obszar ten stanowił tylko około 20 proc. ogólnej powierzchni gruntów dworskich, które pozostały przy właścicielach Krasnogrudy w rezultacie reformy uwłaszczeniowej 1864 roku w Królestwie Polskim. Największy spadek powierzchni objął lasy, które w 1944 roku były tylko dziewięcioprocentowym szczątkiem dworskiego obszaru leśnego z 1864 roku. Dwór w Krasnogrudzie przestał pełnić rolę centrum prywatnej własności ziemskiej, a mieszkańcy zostali zmuszeni do jego opuszczenia.

Jerzy Szumski

--------------------------------------------------------------------------------

Źródła i literatura: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Komisja Rządowa Wojny 344, k. 72; Archiwum Państwowe w Białymstoku, Wojewódzki Urząd Ziemski 65; Archiwum Państwowe w Suwałkach, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Berżnikach, Zbiory dowodów hipotecznych do księgi wieczystej majątku Krasnogruda; Biblioteka Jagiellońska, rkps 5991/IV/7; A. Boniecki: Herbarz polski. T. 16. Warszawa 1913; Z. Fałtynowicz: Krasnogruda. Krasnogruda 1993 nr 1, 2/3; A. Fiut: Czesława Miłosza autoportret przekorny. Warszawa 1994; J. Gieysztor: Pamiętniki z lat 1857-1865. T. 1-2. Wilno 1913; Sz. Konarski: Szlachta kalwińska w Polsce. Warszawa 1936; S. K. Kossakowski: Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich. T. 1. Warszawa 1859; E. Sęczys: Szlachta wylegitymowana w Królestwie Polskim w latach 1836-1861. Warszawa 2000; J. Szumski: Eysymontowie i Mejerowie, właściciele Hołnów Mejera i Krasnogrudy. W: Drobna szlachta podlaska w XVI-XIX wieku. Materiały sympozjum w Hołnach Mejera (26-27 maja 1989 roku). pod red. Stefana K. Kuczyńskiego. Białystok 1991; J. Wiśniewski: Dzieje osadnictwa w powiecie sejneńskim od XV do XIX wieku. W: Materiały do dziejów ziemi sejneńskiej. Praca zbior. pod red. Jerzego Antoniewicza. Białystok 1963.


Bibliografia

"Jaćwież", nr 14/2001 na: pogranicze.sejny.pl



Dwór polski na podstawie pamiętników
Ta strona wymaga zapisu cookies do prawidłowego działania. Aby móc je zapisać na tym urządzeniu, wymagana jest Państwa zgoda. Jeśli nie wyrażą Państwo zgody - wtedy żaden plik cookie nie zostanie zapisany, ale funkcjonalność strony będzie ograniczona, m. in. nie będzie można się zarejestrować, zalogować, pisać komentarzy, nie będzie dostępu do materiałów dostępnych tylko dla zalogowanych. Ponadto informacja ta będzie pojawiać się na każdej stronie, gdyż zapisanie braku zgody na cookies wymagałoby zapisania braku tej zgody w cookies, a na to nie mamy zgody. Szczegóły na stronie Polityka prywatności. Decyzję tę można w przyszłości zmienić na stronie Polityki prywatności.