Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna
 

 
 
Haseł w Leksykonie: 9276.
 
GRUPY HASEŁ

Systemy genealogiczne
Terminy metrykalne
Miary i wagi
Pieniądz używany w Polsce
Rodzaje uzbrojenia
Mobilia herbowe
Tytulatura klasowa
Zawody i funkcje
Stosunki rodzinne
Alchemia
Masoneria
Graficzna wyszukiwarka herbów
 
INNE SŁOWNIKI GP+

Lokalizacje geogr.
Powstańcy 1863 - lista
Bitwy 1863-6
Światowy Szlak 1863
Oficjaliści prywatni
Właściciele ziemscy
Baza fotografii
Biografie osób i rodzin
Opisy miejsc i miejscowości
Zbiory nazwisk, listy
Opowiadania
Staropolskie przepisy kulinarne
 
 
Hasło
Wystarczy wpisać część nazwy                                                                              (dokładne słowo)
Opis, nazwisko    
Wystarczy wpisać część nazwiska, lub innego słowa (bez gwiazdki)
#  A  B  C Ć  D  E  F  G  H I J  K  L  Ł  M  N  O Ó  P  Q  R  S Ś  T  U  V  W  X  Y  Z Ź Ż


posesor
Termin odnoszący się przede wszystkim do majątku, dóbr ziemskich. Posesor nie był właścicielem ziemskim, lecz chwilowym posiadaczem, trzymał go w dzierżawie. Jednak czasem taka dzierżawa przechodziła przez kilka pokoleń nawet dłużej niż 100 lat. Od terminu "dzierżawca" różni się on tym, że w dzierżawę brano cokolwiek, kawałek ziemi, manufakturę czy nawet rzeczy. Posesor płacił wobec dysponenta pewien czynsz, miał jednak prawo zarządzać majątkiem. Miał często w tym dość wolną rękę. Posesor - to termin związany z wielkimi posiadłościami ziemskimi którymi najczęściej dysponowali książęta i mieli wiele posesorów.

Nazewnictwo stosowane wobec dzierżawców było zmienne. Ten sam termin znaczył co innego w różnych rejonach, w różnym czasie, u różnych autorów - dlatego trudno przedstawić konkretną systematykę.



praefectus
(łac.) zarządca



prievazdas
(lit.) rządca



propinator
Posiadacz propinacji, dzierżawca monopolowego wyszynku napojów alkoholowych w dawnej Polsce



rezydent
Rezydent albo rezydentka, osoba pozostająca bezpłatnie na dworze kogoś zamożniejszego. Z reguły osoby takie odwdzięczały się pełniąc role wizytowe, jednocześnie ucząc się ogłady i potrzebnej wiedzy. Starszy rezydent zwany był gracjalistą

Więcej



rządca
Administrator dóbr, rządca, czasem też ekonom. Na ogół termin ten używano w odniesieniu do zarządców niewielkich majątków ziemskich lub też zarządców parafii. Administratorem zwano zazwyczaj osobę zarządzającą większymi dobrami. Zarządca nie był właścicielem, choć niekiedy biedniejsza szlachta sama sprawowała tę funkcję.

Rządca sprawował ogólny nadzór nad wszystkimi pracami polowymi i w obrębie zabudowań dworskich. Planował zasiewy, sprawdzał wykonywanie prac rolnych w folwarkach. Rządca "powinien być pierwszy na nogach i ostatni w pokoju". Administratorzy mieli do pomocy zespół niższych oficjalistów - ekonomów, karbowych, pisarzy itd.. W czasie prac polowych zatrudniano dodatkowo parobków sezonowych, miesięcznych lub dziennych, i to zarówno dorosłych jak i dzieci (np. do pasania gęsi, czy wiązania snopków). Zatrudniano też praktykantów (adeptów różnej wiedzy), którzy wspierali rządców we wprowadzaniu unowocześnień

Z reguły rządca, administrator, miał do dyspozycji swój własny dwór niedaleko okazalszej siedziby właściciela terenów, którymi zarządzał. Mógł też korzystać z niektórych urządzeń - np. powozów do celów prywatnych, rodzina miała pokrywane koszty leczenia. Rządca miał też pensję i dodatki. Rodziny te często zmieniały miejsce pracy, a więc też i życia, stąd ogromna trudność w uchwyceniu ich losów. Przeważająca większość rządców do połowy XIX wieku pochodziła ze zubożałej szlachty. Później powoli bywali też zatrudniani wykształceni chłopi. Wielu rządców na terenach Galicji pochodziło spośród osadników niemieckich.

W ros. ks. metrykalnych: Управляющий именіемъ (nazwa dóbr) lub Приказчикъ

Więcej informacji


* Baza Oficjalistów dóbr prywatnych w Genealogii Polaków
* Więcej o rządcach na Forum

Grafika





stangret
Woźnica dworski zajmujący się obsługą i powożeniem pojazdów wystawnych.



stolnik
(łac. dapifer) Do XIII w. urzędnik sprawujący pieczę nad stołem panującego. W XIV-XVI w. honorowy urząd ziemski. W Koronie i na Litwie istniały urzędy stolnika wielkiego, m.in. król Stanisław August Poniatowski był w latach 1755-1764 stolnikiem wielkim litewskim.





strycharz
Pracownik wyrabiający i wypalający cegły. W przypadku dużych, podmiejskich zakładów przynoszących dochód mógł być zaliczany do niższych oficjalistów.



superintendent
1. Urzędnik celny zarządzający komorą celną w XVIIIw

2. Zwierzchnik kościoła luterańskiego




szafarz
  • Człowiek upoważniony do wykonywania funkcji duchownych w Kościele.
  • Urzędnik gospodarski na dworze panującego, magnata - zarządca gospodarstwa domowego i spiżarni na dworach w dawnej Polsce
  • W Polsce od 1. poł. XVI w. urzędnik państwowy kontrolujący sposób wydatkowania pieniędzy z nadzwyczajnych podatków
  • W XVI-XVIII w. zarządzający skarbem w miastach Rzeczypospolitej

  • W Państwie Krzyżackim zarządzający spichrzami zbożowymi i eksportem towarów przez Gdańsk i Królewiec.


Szafarze byli to urzędnicy celni na Zaporożu, należący do służby wojskowej, ustanowieni u przewozów na Dnieprze, w Kudaku i Nikitynie, także na rzece Samarze i u przewozu bohogardowskiego na Bohu. Pobierali opłaty celne, utrzymywali komendy i budowle, oraz pilnowali porządku i słuszności na przewozach, co było bardzo ważnem przy wielkim w tych miejscach ruchu handlowym. Szafarz u przewozu nikityńskiego miał jeszcze obowiązek przyjmować gości i podejmować komisarzy zagranicznych, tam się zbierających dla godzenia sporów i skarg między Kozakami zaporoskimi i Krymem. [Gloger Z., Enc.Starop.]





szafarz
(łac. promus aulicus) szafarus, klucznik dworski



szambelan
1. Podkomorzy królewski, wysoki urzędnik dworski. Później godność tytularna dziedziczna. Szczególne miejsce zajmuje na dworze watykańskim. Godność tę nadawał także szlachcie król Stanisław August
2. Nieformalnie starszym wyższy rangą służący w bogatych dworach szlacheckich



sługa
* Służący we dworze, zazwyczaj otrzymujący zapłatę za swoją pracę (w odróżnieniu np. od panien respektowych)
* zwrot grzecznościowy stosowany w podpisach listów między szlachtą.



tenutarius
(łac.) dzierżawca




tiahnywerta
(gwar. lwow.) poborca podatkowy



valdytojas
(lit.) rządca




witryk
Osoba świecka współzarządzająca majątkiem kościoła lokalnego (parafii) i troszcząca się o jego utrzymanie i bieżące potrzeby (ekonom, prowizor). Instytucja witryków była wprowadzona do Polski w średniowieczu i skodyfikowana przez statuty arcybiskupa Mikołaja Trąby (1420).

Czytaj więcej





włodarz
Karbowy. Najniższy z urzędników oficjalistów zwany też gumiennym lub karbowym - zaufany pracownik dziedzica, nadzorujący robotników w polu i podczas innych robót na gumnach.

[za. Gloger, Enc. Starop...]





żupnik
Zarządca kopalń królewskich. Prowadził sprawy gospodarcze, finansowe, w tym opłacanie górników, dystrybucja kopalin itp. Zarządcą składów soli w państwie. Urząd żupnika istniał w latach 1358 (rok wprowadzania prawa górniczego) do 1775.




карбовый
(ros.) karbowy



Лесной сторожъ
W ros. księgach metrykalnych dozorca lasowy



Надсмотрщик
W ros. ks. metr. Надсмотрщик



Писар провентовий
W ros. ks. metrykalnych: pisarz prowentowy



Приказчикъ
W ros. ks. metr rządca



Poprzednie wyniki  
Jeśli widzisz błąd, brak, nie znalazłeś swojego nazwiska, masz ciekawy pomysł, chcesz pomóc w inny sposób
prosimy skontaktuj się z nami.



  Fundacja Odtworzeniowa Dóbr Kultury i Dziedzictwa Narodowego  
Regon: 122719308, NIP: 6793086820
konto: Raiffeisen Polbank 42 1750 0012 0000 0000 4108 9032
Przekaz online (usługa DotPay)
Wpisz kwotę:


Przelew kartą (usługa Pay Pal)




© Genealogia Polaków 2000-
Wszelkie kopiowanie słownika i zestawu haseł zabronione, wykorzystanie w publikacjach tylko z podaniem aktywnego linku.