etymologia (Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna)
 

 
 
Haseł w Leksykonie: 9403.
 
GRUPY HASEŁ

Systemy genealogiczne
Terminy metrykalne
Miary i wagi
Pieniądz używany w Polsce
Rodzaje uzbrojenia
Mobilia herbowe
Tytulatura klasowa
Zawody i funkcje
Stosunki rodzinne
Alchemia
Masoneria
Graficzna wyszukiwarka herbów
 
INNE SŁOWNIKI GP+

Lokalizacje geogr.
Powstańcy 1863 - lista
Bitwy 1863-6
Światowy Szlak 1863
Oficjaliści prywatni
Właściciele ziemscy
Baza fotografii
Biografie osób i rodzin
Opisy miejsc i miejscowości
Zbiory nazwisk, listy
Opowiadania
Staropolskie przepisy kulinarne
 
 
Hasło
Wystarczy wpisać część nazwy                                                                              (dokładne słowo)
Opis, nazwisko    
Wystarczy wpisać część nazwiska, lub innego słowa (bez gwiazdki)
#  A  B  C Ć  D  E  F  G  H I J  K  L  Ł  M  N  O Ó  P  Q  R  S Ś  T  U  V  W  X  Y  Z Ź Ż


adoptio per arma
Przyjmowanie do herbu, adopcja herbowa, istniejące od czasów średniowiecza zwyczajowe prawo adopcji do rodów heraldycznych. Określenie rozpowszechnione od czasów Unii Horodelskiej w 1413. Rycerskie rody litewskie nie posiadały herbów więc 47 rodzin polskich przyjęło tyleż litewskich do swoich herbów. W przeciągu dwóch wieków łącznie znanych jest 57 takich przypadków.
Sejm warszawski w 1578 r. wydał prawo o nowej szlachcie, wedle którego nobilitacje miały odbywać się tylko na Sejmie lub w wojsku. Ponieważ jeszcze w XVI i XVII w. zdarzały się przypadki, że już nie ród, ale poszczególni jego przedstawiciele korzystali z tego prawa, Sejm postanowił zabronić takich praktyk. W 1633 r. sejm koronacyjny, orzekł, że konstytucja z 1578 r. dotyczy również kwestii prywatnych adopcji. W związku z tym wydano bezwzględny zakaz takich adopcji wstecz, począwszy od 1578 r., oraz świadczenia za szlachtą w ten sposób kreowaną, pod karą utraty własnego szlachectwa.
(VL, t.III, s.382, f.805).

Chociaż konstytucja z 1601 zabroniła przyjmować do rodu herbu nieszlachcica czyniono to dalej w celach zachęcenia Żydów neofitów co wiązało się również z dawaniem nazwiska. Zdarzało się to do końca XVIII wieku.



Ahaphia
(łac.) Agafia - imię żeńskie pochodzenia ruskiego. Czasem zapisywane jako Ahafia, Ahapia, lub Oapia. Inna forma także Agapa. Wywodzi się od greckiego słowa "agape" - miłość. U Greków w Polsce stosowano imię Agapa.



bochen
Rodzaj uformowanej masy w formę owalną, utwardzaną w procesie odparowywania, lub pieczenia np.
1. bochen chleba
2. bochen ołowiu
3. bochen soli
Nazwa wywodzi się prawdopodobnie od starosłowiańskiego słowa boch - oznaczającego grzęzawisko. Stąd formowanie masy w bochny. Taki źródłosłów ma zapewne nazwa miasta Bochnia (od miękkich stawów słonej wody pozostawianych do odparowania - zanim jeszcze znano tam wydobywanie konkretnych brył soli kamiennej)



bonżurka
Miękka poranna męska marynarka używana do chodzenia po domu. Najczęściej szamerowane zapięcia, szalowany kołnierz, mankiety i patki przy kieszeniach z innego materiału. Słowo pochodzi od francuskiego "dzieńdobry".



brzezień
(starop.) nazwa miesiąca marca (od brzezin - młodych pędów brzozy)



Bzura
Rzeka - lewy dopływ Wisły.

Nazwa ta poświadczona jest od 1241, również jako Brura, Brzura a sporadycznie w XVIw.: Mszura. Etymologia nazwy nie jest znany - gdyż wywodzenie jej od słowa *brzъ (żwawy, szybki) jest błędne - po pierwsze rzeka ta nie płynie szybko, a po drugie rozwój cząstki *r byłby tu inny niż w przypadku słów pokrewnych takich jak "bardzo". Również nie można jej wywodzić od słowa "Dъbra" (dziura, dół).

Od nazwy tej pochodzi zawołanie herbu Lis, a także nazwisko: Bzura

Na tej rzece zlokalizowane były już od średniowiecza trzy główne brody przy których szybko powstały ośrodki grodowe: Łęczyca, Łowicz, Sochaczew. O wczesnym użytkowaniu brodów świadczy skarb dirhemów arabskich znaleziony w okolicach Łowicza a pochodzący z ok 980 r. Przez owe miejsca biegły szlaki handlowe z Małopolski, Wielkopolski, Kujaw, Pomorza i Mazowsza, jak również jeden równoległy w kierunku Prus.



chronologia nazw miejscowych
Nazwy miejscowe pomagają ustalić historię danego miejsca o tyle o ile wiążą się z konkretnymi okresami historycznymi.

  • Nazwy topograficzne, etniczne, kulturowe, dzierżawcze - VI-IXw. (osadniczwo i kolonizacja terenów z różnych okresów też mogła nieść te nazwy w inych okresach historycznych - np.osadnictwo wołoskie w XIV w)
  • Nazwy patronimiczne - X-XIIIw
  • Nazwy służebne - od końca X - XIIIw (Kuchary, Piekary, Złotniki)
  • Nazwy rodowe - II poł. XIIIw i I poł XIVw


Powyższa chronologia jest jednak płynna. W różnych regionach Polski datowanie należy przesunąć. Zastrzeżenia zgłaszają też różni teoretycy. Na szczególną uwagę zasługują nazwy który związane są z drobniejszymi, często lokalnymi zjawiskami. Te nazwy określają wiek powstania osady (lub samej nazwy) dość precyzyjnie.

  • Nazwy związane z ustanawianiem chrześcijaństwa (np. Biskupice, Opatów, Mistrzejowice, Proboszczowice, Kantorowice)
  • Nazwy związane z kolonizacją na prawie niemieckim w XIIIw
  • Nazwy patronimiczne z końcówką -ice - głównie XIVw lecz i później. Wskazują ob przeważnie na rolniczy charakter osady i odpowiadają starosłowiańskiej końcówce -itjo.
  • Nazwy militarne (Grójec, Grodzisko, Zawada)
  • Nazwy jenieckie (Krakowiany - na Śląsku, Pomorzany w Małopolsce)



cognomen
(łac.) nazwisko



cymes
Słowem "cymes" określano w Galicji coś dobrego do zjedzenia. Gdy zdobyło się coś rzadkiego na rynku, tez określało się tymże określeniem. Samo słowo pochodzi oryginalnie od potrawy o tej samej nazwie, przyrządzanej na bazie marchewki z wanilia/cynamonem oraz owocami w sezonie, przyrządzanej przez Żydów polskich.



dukat
Srebrna moneta sycylijska, następnie złota. Bita w Polsce ze złota ("czerwonego kruszcu") od czasów Łokietka potem od XVI wieku zwana czerwony złotym albo "cząty". Nazwa pochodzi od napisu "Rogerus Dux Apuliae" napisu na pierwszej tego typu monecie bitej przez Rogera II króla Sycylii w 1140r.



etymologia
Nauka o pochodzeniu słów. W sprawach genealogicznych używa się to głównie do określania pochodzenia nazwisk, herbów, lub nazw miejscowych



falsyfikaty genealogiczne
Istnieje wiele informacji sfabrykowanych dla potrzeb społecznych, majątkowych czy prestiżowych. Na podstawie falsyfikatów łączono często rodziny ze znanymi rodami, przypisywano sobie herby, pokrewieństwo, lub odżegnywano się od związku z kimś np. wykluczonym spod prawa. Często falsyfikatami są oficjalne dokumenty heroldii. Szczególnym rodzajem są falsyfikaty wynikające z odpisu z ksiąg heroldii, które w celach zabezpieczenia przed dopisywaniem umieszczały na pustych kartach fikcyjne herby. Na uwagę zasługują także celowe fałszerstwa w czasie zaborów dokonywane wg tajnych nakazów - miały one na celu przekręcanie nazwisk, rozbijanie spójności rodzin, wpływanie na przynależność narodową, wyznaniową. Bardzo specyficznym falsyfikatem były dokumenty wynikające ze spreparowanej nagany szlachectwa. stawiano rzekomych świadków szlachectwa i proszono kogoś o zarzut nieszlachectwa. W trakcie procesu świadkowie potwierdzali szlachectwo - które faktycznie nigdy nie istniało.



Fałszywe nazwiska
W Genealogiach pojawiają się niekiedy nazwiska fałszywe. Jednym z przykładów jest wstawianie nieistniejących certyfikatów, dowodów, wyroków na puste strony celem uniknięcia dopisywania do nich bezprawnie wyroków których nie było. Przykłady nazwisk to np. występujące u Uruskiego: Niepytalski, Nieslychanowski, Wypijalski.
[za: A.A. Pszczółkowski]



fontaź
Ozdoba w kształcie kokardy, lub pukla wstążek. Nazwa pochodzi od panny de Fontanges, kochanicy Ludwika XIV, która będąc z nim na łowach (1680r.) związała poszarpane wiatrem włosy garścią wstążek. Od niej moda rozeszła się na całą Europę, mając zastosowanie też w sukniach, gorsetach czy nawet butach męskich. Szczególnie widowiskowe były wysokie stożkowate czuby włosów z fontanną wstążek zawiązanych na końcu.



Gody
(starop.) nazwa świąt Bożego Narodzenia, wywodząca się od nazwy święta słowiańskiego przesilenia zimowego z którym święto Bożego Narodzenia się pokrywało. Interpretacja tego słowa, mającego wiele znaczeń wśród ludów słowiańskich, jest często nadużywana do nieuprawnionego wywodzenia Święta Bożego Narodzenia od zwyczajów pogańskich.



guldynka
Strzelba gwintowana, której nazwa pochodziła prawd. od miasta kurlandzkiego Goldinga. Dobrze nadawała się do polowania na dziki.



identyczność nazwiska
Najbardziej popularne kryterium ustalania filiacji. W naturalny sposób uważa się za krewnego, osobę o tym samym nazwisku pochodzącym z jednej miejscowości, lub z pobliża w zbliżonym okresie historycznym. Należy jednak pamiętać, że proces ustalania nazwisk trwał do pocz. XVII wieku. Zmiana własności wsi mogła prowadzić do zmiany nazwiska obydwu przejmujących po sobie rodzin. Dwaj następujący po sobie właściciele wsi o identycznym nazwisku nie musieli być więc wcale spokrewnieni.

Za pomocne uznaje się podobne imiona, jednak tu też należy pamiętać, że niektóre były bardzo popularne (nawet te dzisiaj nieznane jak np. Wierzbięta). Często nadawano imiona od protektora licząc na jego wsparcie, lub od ówcześnie, lub lokalnie popularnego świętego. Nazwiska odmiejscowe nosili też oprócz właścicieli często chłopi zamieszkujący wieś. W efekcie na małym obszarze często spotyka się niespokrewnione osoby tego samego nazwiska a nawet imienia. Dobrym przykładem jest liczebność rodzin Pułaskich, niemal niewystępujących na innych terenach niż Mazowsze.



karawaka
Krzyż patriarchalny, arcybiskupi, podwójny. Krzyż o dwóch ramionach (górne zazwyczaj krótsze), uznawany za znak opieki przed zarazą. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego miasta Caravaca, gdzie krzyże takie obnoszono w latach Czarnego Moru. Rozpowszechniony w Polsce przez pielgrzymów powracających z Włoch - gdzie rozpowszechnił się.

W Polsce zwany krzyżem białoruskim. Podobny również do krzyża lotaryńskiego i krzyża inwokacyjnego.



kopiejka
Drobna moneta rosyjska = 1/100 rubla. Nazwa pochodzi od wizerunku władcy z kopią na koniu (XVIw). Początkowo srebra, następnie miedziana. W XX wieku z brązu.



kord
Potężny miecz jednosieczny, nazwa pochodzi z węgierskiego (kar). Inna nazwa: tasak. Rękojeść lub też cały kord zwano też czasem - jajakiem.
Kord był typową bronią podróżną, także plebejską. Nosiły go wszystkie stany. Z reguły był prosty i miał poszerzony sztych, ukośnie ścięty z góry. Kord występuje przy boku postaci na ołtarzu w kościele Mariackim w Krakowie w scenie ukrzyżowania.



korzec
Nazwa pochodzi od nieokorowanego pnia kłody świerkowej w której dłubano miarkę. Miara pojemności ciał sypkich równa ok. 120-128 litrów. Korzec dzielił się na 4 ćwiertnie, 16 (lub 12) korczyków i 32 (lub 24) miary albo też na 2 korczyki, 8 - 12 miarek, 32 garnce. W XIV-XVIII w. znajdowało się w użyciu blisko 300 k. lokalnych. (za: info.kalisz.pl)



lilia
Choć jej pierwowzorem był kwiat irysy stała się jednym z najstarszych symboli godności królewskiej i książęcej. Istnieją jednak przypuszczenia że jej kształt pochodzi od pszczoły, która w wielu kulturach związana była z godnością królewską. Lilia symbolizuje czystość - szczególnie biała, niewinność - przez co stał się kwiatem Najświętszej Maryi Panny. Od XIII wieku godło królów francuskich. Wieńcząca igłę kompasu stała się symbolem wskazywania dobrej drogi - przez co weszła do symboliki skautowej i harcerskiej. Symbol światła, dziewiczości. Lilia wychodząca z ust Chrystusa jest symbolem jego łaski. Przez posiadanie trzech płatków - liści - stała się symbolem Trójcy Przenajświętszej.

Szukaj herbów z tym symbolem



Marzana
(Pierwotnie: Marmorzana, słowackie: Marmuriena - związek ze słowem "mór", rzymskim Marsem zwanym "Marmor" i rumuńskim Marmaroszem)
Bogini słowiańska, córka Wielosa, demon śmierci i bogini zimy. Topienie Marzanny miało związek z zakończeniem zimy. Długosz tak zapisał brzmienie imienia lalki Marzanki - i tak przeszła do kanonu zwyczajów ludowych.

Długosz nie wymyślił tej postaci co błędnie podają encyklopedie. Podobnie błędne są próby interpretacji innych podobnych zwyczajów jako walki ze zwyczajem topienia Marzany - gdyż te zwyczaje, chrześcijańskie, są również nawiązaniem do innych zwyczajów prasłowiańskich. Obecnie topienie "Marzanny" jest traktowane jako symbolika neopogańska (niewiele mająca wspólnego z faktycznymi wierzeniami słowiańskimi).



miedźny
(starop.) słodki (od słowa miód)



najtyczanka
Nazwa czterokołowego pojazdu podwyższonego z tyłu, zaopatrzonego w plecioną budę i resory - niekiedy też otwarty. Używany w XIX wieku. Nazwa pochodzi od miasta Nowy Jicin w Czechach.



Namen- u. Wappenvereinigung
(niem.) połączenie nazwisk i herbów



narzaz
Danina, opłata, za wypas świń w gospodarstwie pana. Danina była składana w nierogaciznie. Nazwa pochodziła od słowa reżą, rezati (rzezanie) - ciąć, związana ze sposobem naliczania opłaty przez poborców podatkowych poprzez nacinanie karbów na deseczkach, dwóch - z któych jedną posiadał poborca a drugą wypasający. Nazwa znana była w Polsce, Czechach i Serbii. System był stosowany aż do XX wieku.



nazwiska odmiejscowe
Nazwiska przyjmowane od miejscowości - np. Jaworscy, Tarnowscy, Chełmińscy itp. Wcześniej miały one formę Powała z Taczewa, Zbyszko z Bogdańca. W okresie XIII-XV wieku nie były one jednak dziedziczone a określały właściciela wsi - niekoniecznie spokrewnionego z poprzednim. Ta sama osoba mogła również występować pod różnymi tego typu nazwiskami w różnych momentach życia.

Proces wprowadzania nazwiska dziedziczonego następował w XVI w (na południu Polski) w XVII (na Północy) i do XIXw (wśród rodzin mieszczańskich i chłopskich. Oznacza to że rodzina chłopska w XVIIIw mogła jeszcze używać w kolejnych pokoleniach różnych nazwisk.

Nazwiska odmiejscowe niedotyczyły tylko szlachty, lecz ta starała się wprowadzać przed końcówkę -ski literkę w (TarnoWski w odróżnieniu od Tarnoski).



nazwiska patronimiczne
Nazwiska przyjmowane od protoplasty, jego imienia lub przydomku, czasem też funkcji - np. Wołodkiewiczowie, Bernatowiczowie, Gastołdowie itp. Protoplasta mógł być również legendarny. Nazwiska patronimiczne charakterystyczne są szczególnie dla mieszczaństwa. mogły być one tworze od różnych form imienia - niekoniecznie od głównej.



nazwiska przezwiskowe
Nazwiska, inaczej pospolite, przyjmowane od przezwiska. Pierwotnie dotyczyło jednej osoby np. Ogorzała, Krzykała, Długota, Boruta, Gawron, Moczygęba. W czasach średniowiecza rolę przezwisk miały też imiona chrześciajańskie, Romuald, Gustaw, lub polskie które były cząsto modyfikowane np. Staszko, Stanoch, Stachnik ... W czasach gdy nazwisko było już czymś normalnym jako przydomek funkcjonujący w danej gałęzi rodu. Niekiedy przydomek taki stawał się nazwiskiem - np. Bobola, Tarasiewicz itp.



nomen
(łac.) nazwisko



onomastyka
Nauka o imionach własnych (w tym również nazwach geograficznych, tytułach profesji itp), w szczególności o ich pochodzeniu, zależnościach.



orłek
Szaszor, naściółka, orzełek. Orzeł bez dziobu i szponów lub bez głowy. Dawna nazwa latawca w kształcie orła bez głowy. Nazwa szaszor pochodzi od węgierskiego słowa szasz (czyt. sas) - orzeł. Symbolizuje kogoś kto był ranny na wojnie a mimo to był dzielny i wykazał hart ducha.

Występuje w herbie Orla

Herby z tym symbolem



parafernalia
Słowo pochodzi z łaciny średniowiecznej i oznacza majątek osobisty mężatki. Nie jest to posag, lecz własność wniesiona poza nim do jej osobistego użytku. W Polsce mianem tym oznaczano wyprawę ślubną panny młodej, taką jak ubrania, rzeczy osobiste, wyposażenie.



patronim
Środkowy człon między imieniem i nazwiskiem, lub dawniej zamiast nazwiska wywodzący się od imienia ojca. Stosowany w dawnej Polsce, Rosji, Skandynawii i in. Np. Marian Juriewicz Poniński, Olaf Gustafson. W Polsce szybko patronimy stały się dziedziczne przybierając często formę nazwiska i nie oznaczjąc ojca lecz protoplastę - np. Pawłowski, Wasilewski (potomkowie jakiegoś Pawła, Wasyla) itp.



Poruba
Herb pierwotnie osobny, lecz z racji podobnych wizerunków połączony z herbem Kopaszyna. Nazwa pochodzi od słowa poręba - polana, lub od porubać - porąbać - być może w znaczeniu "rąbać wrogów" - "... Janicka porubali".



protoplasta
1. W zależności od stanu badań protoplasta może się zmienić. Zwyczajowo jest to najstarsza osoba w rodzinie od której wywodzi się wszystkich potomków. Po odnalezieni kolejnych pokoleń przodków pozycja protoplasty przechodzi na najstarszego z nich.

2. Za protoplastę można też uważać w szczególnych okolicznościach pierwszą osobę przyjmującą dane nazwisko, herb. W tym znaczeniu pozycja protoplasty nie zmieni się.



przydomek
Indywidualny lub przechodni. Przydomki rodzinne pełniły ważną rolę w rozpoznawaniu rodzin o tym samym nazwisku np. "Słotyło" Biliński, "Tarasowicz" Biliński itp. Badając należy pamiętać że czasem zapisywano sam przydomek bez nazwiska np. "Wanda z Tarasowiczów". Przydomki przybierały też formę członu nazwiska lub wręcz były zamieniane w nazwiska. np. "Piotr Tarasowicz". Przydomki miały też często formę odmiejscową np. "Cybulski na Kaskach" lub mówiły o herbie np. "Korwin-Kossakowski"



Rakuszanie
(gwar.) Austriacy. Także jako "Rakusy". Nazwa pochodzi od miasta Raabs.



Rakuszanka
W późnośredniowiecznej Polsce zamiast używać nazwy "Austriaczka, mawiało się "Rakuszanka". Słowo pochodziło z czeskiego "Rakousko" w znaczeniu odnosząc się do Austrii. Dopiero począwszy od XVI wieku spopularyzowała sie nazwa obecna.



    Następne wyniki


Jeśli widzisz błąd, brak, nie znalazłeś swojego nazwiska, masz ciekawy pomysł, chcesz pomóc w inny sposób
prosimy skontaktuj się z nami.



  Fundacja Odtworzeniowa Dóbr Kultury i Dziedzictwa Narodowego  
Regon: 122719308, NIP: 6793086820
konto: Raiffeisen Polbank 42 1750 0012 0000 0000 4108 9032
Przekaz online (usługa DotPay)
Wpisz kwotę:


Przelew kartą (usługa Pay Pal)




© Genealogia Polaków 2000-
Wszelkie kopiowanie słownika i zestawu haseł zabronione, wykorzystanie w publikacjach tylko z podaniem aktywnego linku.