W XIX wieku na terenie miasta Kalisza znajdowały się trzy różne szpitale. Nazywały się szpitale ale do XIX wieku nie prowadziły one leczenia chorych lecz ich celem była pomoc ubogim, były przytułkami . Zarządzały szpitalami rady nadzorcze . W XIX wieku były kartki na żywność.
Szpital Św. Ducha
Pierwszy szpital, Św. Ducha, powstał kilka lat przed rokiem 1282 . Szpitalem zarządzali kanonicy regularni św. Ducha zwani Duchakami . Przywileje i prawa do majątku nadawali szpitalowi: Książę Polski Przemysł II, Król Polski Władysław Łokietek, Król Polski Kazimierz Wielki i Król Polski Zygmunt I Stary. Fundusze kaliskiego szpitala przeznaczone były na rozbudowę i remonty posiadanych nieruchomości a także na utrzymanie braci szpitalnych i osób pracujących w szpitalu oraz ubogich i chorych. Szpital nie zajmował się leczeniem podopiecznych lecz to był rodzaj przytułku dla ubogich. W szpitalu nie było lekarza a pomocy medycznej udzielali cyrulicy a zadania położnych przy ciężarnych wypełniały tzw. baby. Szpitalem kierował hospitalarius wspierany przez innych braci zakonnych i siostry.
W okresie największego rozwoju kaliskiego szpitala w ciągu pierwszych trzech wieków istnienia posługę w szpitalu sprawowało od 6 do 8 braci zakonnych. W zarządzaniu placówkami zakonnicy byli wspierani przez opiekunów szpitala zwanych prowizorami. Zabudowania duchaków znajdowały się za murem obronnym i rzeką , obok klasztoru bernardynów. Dziś jest to klasztor jezuitów. Był tam murowany kościół , piętrowy szpital, dom mieszkalny dla zakonników i budynki gospodarcze. Na koniec XVI wieku rozpoczął się powolny upadek zakonu duchaków . Szpitale i przytułki w Polsce przestawały istnieć od roku 1783. W Kaliszu pod koniec działalności w roku 1763 przebywało w szpitalu pięć kobiet a w roku 1783 cztery kobiety. W roku 1795 władze miasta wydzierżawiły kościół Świętego Ducha gminie greckiej. W roku 1804 kościół i szpital został zburzony ze względu na zły stan techniczny. pozostałe fundusze Szpitala Św. Ducha przekazano Szpitalowi Św. Trójcy który z przytułku zamieniał się w cywilny szpital leczniczy.
Szpital Starozakonnych
W roku 1836 powstał inny szpital zwany Szpitalem Starozakonnych . Miasto liczyło wtedy około 12000 mieszkańców a Żydów było około 46 % populacji. Żydzi argumentowali powstanie szpitala utworzonego przez dr Michał Morgestern i Ludwika Mamrotha że nie chcieli korzystać z opieki Szpitala Św. Trójcy twierdząc że nie przestrzegano w szpitalu ich obyczajów. Szpital powstał w posesji ul. Piskorzewska 21. Utrzymywany był przez Gminę Żydowską. W roku 1923 Rada Miejska Kalisza zdecydowała o likwidacji Szpitala Starozakonnych. Szpital działał później w innych strukturach : wraz ze szpitalem Św. Trójcy czy w czasie II wojny światowej w gettcie na Rozmarku w Kaliszu. W listopadzie roku 1941 całkowicie zlikwidowano szpital.
Szpital Św. Trójcy
W roku 1358 Kazimierz Wielki sprowadził do Kalisza Kanoników Regularnych Laterańskich którym oddał w zarządzanie kościół parafialny p.w. św. Mikołaja. Tam oni prowadzili swój klasztor. Od nich nazwano pobliską ulicę Kanonicka. Około roku 1462 na gruntach kanoników regularnych laterańskich znajdujących się na Przedmieściu Wrocławskim mieszczanie kaliscy założyli Szpital Św. Trójcy ale magistrat kaliski sprawował nad nim opiekę. Magistrat mianował przełożonych szpitala i kościoła spośród kanoników laterańskich św. Mikołaja. Magistrat wybierał spośród mieszczan dwóch opiekunów prowizorów szpitala opiekujących się podopiecznymi przebywającymi w Szpitalu Św. Trójcy i nad administracją oraz majątkiem szpitala. Opiekunami był rajca miejski lub ławnik albo burmistrz. Nazywano instytucję szpitalem ale to raczej był przytułek dla ubogich. W szpitalu w roku 1780 dla wygody ubogich wzniesiono i poświęcono kaplicę. W roku 1781 szpital składał się z jednej dużej izby i dwóch komór. Przebywało w nich 10 starych kobiet i dwóch starców. Pod koniec XVIII wieku proboszczowie przejmowali funkcję administratorów szpitala. W roku 1793 z powodu II rozbioru Polski do Kalisza wkroczyły wojska pruskie. Prusacy zbadali stan majątkowy szpitala Św. Ducha i Św. Trójcy. Grunty należące do Szpitala Św. Trójcy pomierzono i oddano w dzierżawę w drodze licytacji. Władze pruskie zakazały zbierania jałmużny przez ubogich ze szpitala i zwrócili się do mieszkańców Kalisza o dobrowolne datki na rzecz obu szpitali. Mieszkańcy odpowiedzieli datkami. Władze przyjrzały się budynkom szpitali. W roku 1804 zburzono budynek szpitala Św. Ducha. Budynek szpitala Św. Trójcy groził zawaleniem. Postanowiono wybudować na terenie Szpitala Św. Trójcy jeden budynek. W roku 1806 załoga pruska po klęsce w starciu z armią napoleońską opuściła Kalisz. W roku 1813 odwrót armii Napoleona po bitwie pod Kaliszem zamienia Kalisz w jeden wielki lazaret wojskowy. Do dziś przy kościele oo. jezuitów w Kaliszu stoi obelisk w kształcie wysokiej kolumny w miejscu pochowania 200 - 300 żołnierzy napoleońskich tzw. cholerycznych. Obelisk ustawili napoleońscy żołnierze.
Działający Szpital Św. Trójcy przejął pod nadzór magistrat. Nowy budynek zaczęto budować za czasów pruskich ale w roku 1817 jeszcze nie był ukończony. W tym czasie szpital pełnił rolę lazaretu wojskowego w którym leczono chorych i rannych żołnierzy różnych narodowości. Szpital około roku 1815 zaczął działać na rzecz miasta. Szpital mógł przyjąć ze względu na pomieszczenia 12 ubogich zdrowych, 6 ubogich chorych oraz 6 chorych za opłatą. Opłatę za leczenie mieli wnosić osoby młode zarażone chorobami wenerycznymi które po opuszczeniu szpitala musiały pod nadzorem policji pracować w kaliskich fabrykach aby spłacić szpitalowi koszty leczenia. W roku 1827 Kalisz miał 12091 mieszkańców. Opłata za leczenie chorych wenerycznie po roku 1826 zwiększyła się bo szpital przyjmował chorych kozaków z pułku Dońskiego Katasanowa.
W roku 1828 opisano budynek szpitala że jest to dom murowany o piętrze, dachówką kryty w którym znajduje się sal 4, pokoi 7, kuchnia, spiżarnia, podwórze parkanem drewnianym ogrodzone, gdzie z tyłu jest szopa drewniana potrzebująca koniecznie nowego pokrycia dachu, inne zaś zabudowania są w dobrym stanie. W okresie od listopada 1830 do października 1831, okres powstania listopadowego, szpital pełnił rolę lazaretu wojennego, leczyli się tam żołnierze polscy i jeńcy rosyjscy. W roku 1835 szpital zajęły rosyjskie władze wojskowe na lazaret. Szpital Św. Trójcy stale miał za mało funduszy na utrzymanie. W ciągu roku 1832 w szpitalu przebywało od 80 do 100 chorych. Znacznie więcej niż wcześniej Dochody nie zwiększały się . Rosły długi za leki, za żywność. Od roku 1834 narastała konieczność generalnego remontu budynków szpitala . W roku 1836 stwierdzono brak miejsca na pralnię, kąpiele, mieszkanie kucharki i praczkioraz innego personelu. Nie było pokoju do operacji czy pomieszczenia do składania ciał zmarłych. Dwa lata później był gotowy plan i kosztorys budowy nowego szpitala na 100 łóżek . Później uznano że w Kaliszu nie potrzeba tak dużego szpitala i określono mniejsze rozmiary nowego szpitala . W roku 1839 Henryk Marconi zaprojektował murowany gmach szpitala i rozpoczęto budowę w miejscu starego szpitala na Przedmieściu Wrocławskim. Henryk Marconi (1792 - 1863 ) był Włochem i architektem. Zaprojektował wiele pałaców, kościołów, gmachów użyteczności publicznej. W Kaliszu również zespół budowlany więzienia zaprojektował Henryk Marconi .
W roku 1842 murowany szpital rozpoczął swoją działalność. Budynek po przeróbkach istnieje do dziś i jest tam Przychodnia na Rogatce. W roku 1844 dobudowano liczne pomieszczenia z przeznaczeniem na łaźnie parową, pralnię , trupiarnię, drwalnię, pomieszczenia do kąpieli, magiel, magazyn podręczny . W ciągu roku 1845 w Szpitalu Św. Trójcy przebywało 570 chorych, z których 97 zmarło. W roku 1845 Kalisz zamieszkiwało 11 941 mieszkańców. W roku 1846 dobudowano ustępy a w latach 1855 do 1857 drewniany pawilon dla chorych wenerycznie. Szpital miał 22 sale dla 75 chorych plus pawilon dla chorych wenerycznie, sale operacyjną , kancelarię z mieszkaniem dla zarządcy szpitala, kaplicę, kuchnię, pomieszczenie dla felczerów i służby. W szpitalu pracowało 2 lekarzy, młodszy i starszy. W roku 1855 w mieście szerzyły się choroby epidemiczne a ubogim mieszkańcom zagrażał głód. Były trudności w nabywaniu ziemniaków, grochu, żyta, w magistracie wydawano kartki na chleb.
W roku 1876 prof. Wiktor Szokalski okulista o renomie europejskiej pisał że w szpitalu jest system ogrzewania za pomocą pieców Meidingera , wodociągi rozprowadzające wodę do sal szpitalnych, sale na 8 łóżek, doskonała wentylacja, wzorowe ustępy, kanały odprowadzające daleko nieczystości. Nawet szpitale warszawskie nie dorównywały kaliskiemu. W roku 1881 statystyki podają że szpital zaplanowany na 75 łóżek leczył w ciągu roku 1477 chorych gdzie jeden zgon przypadał na 13 chorych. W roku 1883 Kalisz miał 18840 mieszkańców. W roku 1889 zbudowano pawilon murowany systemu amerykańskiego stojący dziś pod adresem Nowy Świat 2a. Miał dwie duże sale na której mogło przebywać po 40 osób. Na dachu dwu poziomowym były świetliki doświetlające środkową część wewnętrzną obiektu. Jego wygląd dachu i okna wcale nie zmieniły się do dziś. W pawilonie przy Nowym Świecie 2a był oddział zakaźny szpitala św. Trójcy.
W roku 1900 utworzono w Szpitalu Św. Trójcy przytułek położniczy. W szpitalu urządzono salę z czterema łóżkami. Utworzenie w tamtych czasach oddzielnej sali położniczej stawiało kaliski szpital jako jeden z najlepszych w Królestwie Polskim. W roku 1905 w związku z zagrożeniem epidemii cholery wybudowano osobny barak zapewniający całkowitą izolację od chorych. W roku 1907 w szpitalu założono telefon. W roku 1914 Prusacy z Saksoni wpadli w popłoch i zaczęli strzelać na oślep sądząc że zostali zaatakowani. Ostrzeliwano miasto burząc je. Zginęło wielu cywilów , dobijano rannych, brano zakładników i nie pozwalano na udzielanie im pomocy lekarskiej. Chorych i rannych cywilów przeniesiono do piętrowego budynku gdzie nie było wody bieżącej, ustępów i kanalizacji przy dzisiejszej Górnośląskiej 30. W gmachu Szpitala Św. Trójcy urządzono obóz przejściowy dla jeńców rosyjskich. W roku 1916 budynki Szpitala Św. Trójcy oddano dla chorych cywilnych Budynki szpitala były zdewastowane. Opisał je dr Bronisław Koszutski. Budynek był starą ruderą nieodpowiadającą wymaganiom stawianym szpitalom. Skrytykował stan higieniczny szpitala, ustępy, łazienki, ogrzewanie sal - wszystko w stanie skandalicznym. Stwierdzono konieczność budowy nowego gmachu szpitalnego. W latach międzywojennych założono w szpitalu oświetlenie elektryczne. W roku 1932 w Szpitalu św. Trójcy uroczyście oddano do użytku przebudowane dwie sale i sale opatrunkowe. Z powodu rosnącej liczby mieszkańców miasta rosła potrzeba budowy nowej placówki służby zdrowia. Zaprojektował ją architekt W. Borawski. Nowy szpital rozpoczęto budować w roku 1933 a ukończono w roku 1936 przy ulicy Toruńskiej, istnieje do dziś. Dla upamiętnienia pierwszej fundacji szpitalnej w Kaliszu nazwano szpital imieniem Przemysława II. To tam przeniesiono chorych a Szpital Św. Trójcy zakończył swoją działalność. W roku 1914 Kalisz zamieszkiwało 65 400 mieszkańców, w tym 21 287 Żydów a w roku 2017 Kalisz zamieszkiwało 101625 mieszkańców.
Akcelerator Kultury
Do napisania tego artykułu zainspirowała mnie historia budynku przy Nowym Świecie 2a. Historycy twierdzą że był to budynek należący do koszar zbudowany w latach 1840 - 1842 i że była to stajnia koszarowa . Sądzę że cały czas do wybuchu II wojny światowej obiekt służył jako budynek szpitalny. Zbudowano go w roku 1889 jako oddział Szpitala Św. Trójcy dla chorych zakaźnie . Jest murowany. Miał dwie duże sale na której mogło przebywać po 40 osób. Na dachu dwu poziomowym były świetliki doświetlające środkową część wewnętrzną obiektu. Jego wygląd dachu i okna wcale nie zmieniły się do dziś. W pawilonie przy Nowym Świecie 2a był oddział zakaźny Szpitala Św. Trójcy. Budynek przy Nowym Święcie 2a przed i po II wojnie światowej był zajmowany przez wojsko: polskie, hitlerowskie itd. Był użytkowany przez różne instytucje jako magazyn czy po roku 1989 jako galeria handlowa oraz chińskie centrum sprzedaży. Gdy adaptowano budynek pod istniejący dziś Akcelerator Kultury to przy jednej ze ścian budynku 2 metry pod ziemią znaleziono szczątki troje ludzi.
Dziś w budynku jest Akcelerator Kultury który wspólnie z Wieżą Ciśnień przy ulicy Górnośląskiej prowadzi działalność kulturalną którą kieruje dyrektor Ośrodka Kultury Plastycznej Wieża Ciśnień pan Piotr Bigora.
Najważniejszym źródłem na podstawie którego opracowałem artykuł jest książka napisana przez lekarza z Warszawy w roku 1906 , a więc w trakcie istnienia szpitala Św. Trójcy.
