Zagórz jest obecnie miastem w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim. Pierwszego lutego 1977 Zagórz uzyskał status miasta. W roku 2024 Zagórz miał około 5000 mieszkańców.
Na terenie miasta są ruiny obronnego klasztoru Karmelitów Bosych z roku 1710 . Zagórz , ruiny klasztoru Karmelitów Bosych. Historia miasta sięga XIV wieku gdy założono tu wieś . Ruiny klasztoru są dostępne i można je zwiedzać za opłatą . Znajdują się one na wzgórzu Mariemont wznoszącym się około 345 n.p.m. Wzgórze znajduje się w zakolu rzeki Osławy . Od kościoła Sanktuarium Matki Bożej Zagórskiej Matki Nowego Życia do ruin klasztoru jest około 950 metrów. Idąc mijasz pomnik papieża Jana Pawła II który w Zagórzu był parę razy jadąc w Bieszczady. Do Krakowa wracał koleją ze stacji kolejowej w Zagórzu . Dalej po drodze mijasz Drogę Krzyżową gdzie stacje są galerią Rzeźby Bieszczadzkiej . Każdą stację Drogi Krzyżowej wykonał inny artysta związany z Zagórzem lub regionem. Prace te są wykonane w drewnie, kamieniu i metalu . Stacja XIII, Pan Jezus zdjęty z krzyża i złożony na łonie Matki , jest już na murze klasztoru znajdującym się przy wejściu.
Sam klasztor Karmelitów Bosych był jednym z nielicznych klasztorów warownych w Polsce . Klasztor powstał jako warownia posiadająca stałą straż . Warownia była jedną z części obronnych tak jak zamki Lesko, Sobień,Dobromil, Sanok i Odrzykoń.
Zespół klasztoru ulokowany jest na wzgórzu trudno dostępnym z trzech stron , opływa je zakole rzeki Osławy . Zespół zagórskiego klasztoru Karmelitów Bosych składa się z : kościoła na rzucie krzyża greckiego , klasztoru na rzucie czworoboku z wirydarzem pośrodku mającym 22 cele dla zakonników, biblioteki, refektarza i kuchni. Było foresterium (dom gościnny), budynek bramny, kordegarda, wozownia, budynki gospodarcze, studnia, obelisk z figurą Matki Bożej Szkaplerznej, ogród klauzurowy, mury obronne i budynek szpitala znajdujący się poza murami obronnymi. Łącznie w obrębie murów znajduje się powierzchnia około 1,6 ha. Budowę zespołu klasztornego rozpoczęto z początkiem XVIII wieku z fundacji Jana Franciszka Stadnickiego, chorążego nadwornego koronnego i wojewody wołyńskiego a także jego córki Anny. Zakonnicy w roku 1714 zasiedlili częściowo wykończony budynek klasztorny i wtedy rozpoczęto budowę kościoła . Budowę kościoła ukończono w roku 1733 . Wraz z budową kościoła i klasztoru powstawały inne zabudowania klasztoru . Zabudowania gospodarcze zespołu klasztornego , szpital dla weteranów wojennych czy mury obronne z fortyfikacjami . W czasie oblężenia klasztoru przez wojska rosyjskie w roku 1772 w klasztorze schronili się konfederaci barscy . Wtedy powstał pierwszy pożar zabudowań , uszkodzone budynki odbudowano . Spalone zabudowania w roku 1822 popadły w ruinę a zostały opuszczone przez zakonników po kasacie w roku 1831 . Za aprobatą władz kościelnych stopniowo wyprzedawano majątek klasztorny . Właściciel założenia pokarmelickiego z graniczącego z Zagórzem Poraża , baron Adam Gubrynowicz , przekazał w roku 1935 zespół klasztorny na własność seminarium duchownego obrządku łacińskiego w Przemyślu . W roku 1938 w kościele prowadzono prace konserwatorskie , planowano odbudowę klasztoru . Wybuch II wojny światowej nie pozwolił na odbudowę . W roku 1957 kuria biskupia w Przemyślu przekazała ruiny klasztoru zakonowi Karmelitów Bosych . Dostali oni pozwolenie od konserwatora zabytków na odbudowę zespołu klasztornego. W odbudowę zaangażowanych było wiele utytułowanych osób . Może za dużo ? Rozpoczęto prace wg projektu inż. arch. Tadeusza Romana Żurowskiego, pod nadzorem o. Józefa Prusa , patronującego ks. prałata Józefa Porębskiego z Zagórza i kierownika Muzeum Historycznego w Sanoku Stefana Stefańskiego . Zaangażowali się również mieszkańcy miasta . Jednak po śmierci o. Józefa Prusa w roku 1962 przerwano prace z powodu braku funduszy . Następną próbę odbudowy zespołu klasztornego podjęły władze na początku lat 90. XX w. W roku 2000 zespół klasztorny w całości przekazano samorządowi i trwają tam prace konserwatorskie finansowane przez Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Marszałka Województwa i Fundacji Karpackiej. W ramach tych prac wykonano zabezpieczenie wież i części ścian świątyni przed degradacja , wykonano konserwacje przy figurze NMP oraz remont muru obronnego i budynku bramnego .
KOŚCIOŁA budowę zainaugurowała dnia 24 sierpnia roku 1714 uroczystość położenia kamienia węgielnego razem z introdukcją zakonników do budynku klasztornego w trakcie budowy . Poświęcenia kamienia dokonał biskup przemyski Jan Kazimierz de Alten Bokum nadając świątyni wezwanie Zwiastowania NMP (w roku1722 zmieniono jej na wezwanie Nawiedzenia NMP). Autorem był architekt holenderski Tylman Gameren . Do wystroju wnętrza duży wkład miała Anna Stadnicka, kasztelanowa wojnicka , córka fundatora i żona Piotra Stadnickiego ofiarując swoje klejnoty i srebra. W roku 1747 remontowano kościół . Może wtedy wykonano krypty grobowe i ustawiono ołtarz główny pod ścianą prezbiterium. Kościół dostał nową polichromię . Kościół jest wybudowany z kamienia rzecznego, z fragmentami ceglanymi w obrębie sklepień i krypt grobowych . Jest gładko otynkowany. Przed fasadą kościoła , pośrodku jest taras na którym stoi kolumna z figurą Matki Bożej . Tam znajduje się główne wejście do ruin świątyni. Pożar kościoła w roku 1772 zniszczył go . W roku 1822 pożar zniszczył wiązania dachowe świątyni. Do odbudowy nie doszło , zniszczenia narastały . W roku 1831 w wyniku kasaty zakonu ocalałe z pożaru wyposażenie kościoła i obrazy umieszczono w kościele parafialnym w Zagórzu. Kościół jest w środkowej części zespołu klasztornego . Kościół zbudowany był na rzucie krzyża gdzie górna część jest w kierunku obelisku maryjnego . Na szczycie krzyża jest kruchta , w ramionach są kaplice , wzdłuż krzyża jest prezbiterium , na dole krzyża są wieże . Obiekt kościoła zwarty i wyniosły jest z fasadą zwieńczoną trójkątnym szczytem. Ruiny kościoła mają zachowane ściany . Na częściowo pozbawionych tynków ścianach kościoła można rozróżnić budulec . Budulcem były kamień rzeczny i ciosy kamienne z kamieniołomu a sklepienia i gzymsy wykonane były z cegły. Na elewacjach widać ślady dekoracji . Są też pilastry które również istnieją powyżej gzymsu . Wnętrze kościoła miało malarstwo iluzjonistyczne, które zastąpiło budowę ołtarzy, to była rzadkie rozwiązanie.
WIEŻE są dwukondygnacyjne , wtopione w bryłę kościoła . Na styku kościoła z klasztorem dwie wieże pełniły funkcję dzwonnic. Dziś jedna z wież jest punktem widokowym .
KLASZTOR przylega do kościoła od strony prezbiterium , jeszcze dziś jego ruiny pozwalają odczytać jego układ . Budynek klasztoru był rozplanowany wokół wirydarza otoczonego krużgankami wzdłuż którego ulokowano cele . W klasztorze zamieszkiwało 24 zakonników .
SZPITALA budynek był na rzucie wydłużonego prostokąta . Jan Stadnicki przeznaczył również testamentem stały fundusz na klasztorny szpital utrzymujący 12 weteranów wojskowych pochodzenia szlacheckiego. Szpital był również przytułkiem dla żołnierzy , weteranów wojennych. Szpital istniał do kasaty klasztoru w roku 1831 .
BRAMNY budynek włączony w system obronny założenia powstał prawdopodobnie dopiero w wieku XVIII. Znajduje się on mniej więcej po środku muru przy drodze od kościoła parafialnego . Budynek był dwukondygnacyjny z przejazdem zamkniętym półkolistą arkadą . Miał otwory strzelnicze w dolnej i górnej kondygnacji. Pośrodku nad półkolistą arkadą znajduje się wnęka z krucyfiksem . Bramny budynek zachował się w postaci zarysu ścian zewnętrznych w ciągu prostokątnym ogrodzenia przylegającego do pomieszczeń . Otwór bramny dziś zamykany jest współczesną bramą dwuskrzydłową, metalową, wypełnioną motywem kratownicy.
KORDEGRADA była obok bramy . Był to jednoizbowy budynek zwany też portiernią . Był on przy murze obronnym , zewnętrznym . Ma on w drugiej kondygnacji okienka strzelnicze.
FORESTERIA zwana też domem gościnnym ulokowana jest po prawej stronie bramy wjazdowej przylegając do muru obronnego . Budynek jest na rzucie prostokąta nie podpiwniczony i piętrowy . Budynek foresterium usytuowany został na granicy dziedzińców centralnego i gospodarczego, które oddzielał mur. Budynek był dwutraktowy , ale trakty nie były ze sobą połączone . Trakty to podzielone jedna kondygnacja na części. Pomieszczenia od strony dziedzińca gospodarczego miały jedną kondygnację a od strony drugiego dziedzińca miały dwie kondygnacje i pełniły funkcje domu gościnnego . Zrujnowany dom próbowano odbudować w latach od 1958 do 1962 . Prace przerwano bo zakonnicy musieli opuścić klasztor . W latach od 2019 do 2020 przeprowadzono prace remontowo konserwatorskie adaptując obiekt na Centrum Kultury . W centrum jest utworzona cela mnicha. Sala wirtualnej rzeczywistości umożliwia po założeniu odpowiednich gogli , okularów , spacerowanie po klasztorze z czasów jego świetności. Jest sala ruchomych obrazów poświęcona historii konfederatów barskich. Obrazy np. Grottgera, Kossaka i innych twórców są w ramach, ale animowane . Powstała też sala filmowa, gdzie wyświetlane są filmy o Zagórzu i pracownie artystyczne w których organizowane są warsztaty. Znajduje się tu punkt informacji turystycznej . Do dyspozycji gości jest restauracja. Centrum Kultury Foresterium może przyjmować wycieczki, pielgrzymki i zielone szkoły. Mogą tu być, wykłady, prelekcje i konferencje.
OBELISK z figurą Matki Bożej Szkaplerznej Królowej Karmelu z dzieciątkiem ustawiono na górnym tarasie przed fasadą kościoła . Taras pełnił funkcję użytkową służąc wiernym gromadzącym się licznie zwłaszcza podczas odpustów. W roku 2001 odbudowano cokół i ustawiono nowo ufundowaną figurę Matki Bożej z Dzieciątkiem na ręku.
WOZOWNIA położona jest przy dziedzińcu gospodarczym . Jest przy murze obronnym pomiędzy foresterium a stajnią . Mur obronny jest zewnętrzną ścianą budynku . Został wzniesiony w XVIII wieku . Zachował się w postaci kamiennego muru na planie wydłużonego prostokąta dłuższym bokiem przystawionym do muru obronnego . Pierwotnie był obiektem dwukondygnacyjny, jednoprzestrzenny. Od strony dziedzińca miał strzelnice na dwóch poziomach, a w murze zewnętrznym tylko na poziomie piętra .
MURY obronne zachowały się w postaci prostego fragmentu muru kamiennego wzmocnionego miejscami przyporami . Mury obronne wokół zespołu klasztornego karmelitów rozplanowane są na rzucie nieregularnego pięcioboku i dostosowane do ukształtowania terenu. Murami obronnymi ogrodzono obszar o powierzchni około 1,6 ha. Wyznaczają one granice zespołu klasztornego i świadczą o warownym charakterze klasztoru . Wzniesiono je po ukończeniu budowy kościoła i klasztoru . Wysokość zachowanych murów to jest około 5 metrów . Wewnętrzne mury dzielące dziedzińce miały wysokość od około 2,70 do 4,5 metra i posiadały otwory strzelnicze . Dostęp do otworów zapewniały drewniane ganki i budynki . Mury otynkowane zbudowane są z głazów kamiennych, rzecznych oraz drobnych kamieni i fragmentów cegły która jest wypełnieniem . Najlepiej zachowany fragment murów jest z bramą wjazdową . Ten mur sięga od 5 do 6 m z otworami strzelniczymi o kształcie prostokątów . Mur od kościoła w kierunku domu gościnnego wyznaczał dziedziniec gospodarczy . W pobliżu domu gościnnego w murze była brama wjazdowa i furtka. Częściowo ten mur zachował się przy kościele i foresterium.
CIEKAWOSTKI - W roku 1957 podczas swoich wędrówek po Bieszczadach do ruin klasztoru zagórskiego zaszedł wówczas zwany Karol Wojtyła , późniejszy papież Jan Paweł II . W ruinie klasztoru w roku 2007 zamocowano tablicę która o tym przypomina . Ozdobiona jest papieskim krzyżem oraz herbem . - Z inicjatywy proboszcza zagorskiej parafii , księdza Józefa Kasiaka , organizowane są w ruinach klasztoru nabożeństwa drogi krzyżowej . Po zmierzchu wierni idąc drogą dochodzą do kościoła w ruinie i tam wewnątrz świątyni rozważane jest 14 stacji męki Pańskiej. - Dnia 18 lipca roku 2010 podczas mszy świętej na terenie klasztoru odsłonięto tablice pamiątkową zawierającą 55 nazwisk zakonników, którzy w minionych wiekach mieszkali w zagórskim karmelu i tu są pochowani. Strona klasztoru , zwiedzanie : strona klasztoru
