Zduny, pow. kolski

Zduny przedmieście miasta Koła, zwane w aktach miejskich z XVI w. Podzamcze, miasteczko Zduńskie wreszcie przedmieście Toruńskie, obecnie przedmieście Warszawskie. Leży za rz. Wartą, przez którą most drewniany, stanowiący przedłużenie ul. Zielonej, łączył je niegdyś z ulicą Staro-Warszawską miasta Koła. Dzięki obfitości glinki garncarskiej od wieków osiedli tu zduni tworzący cech zorganizowany r. 1505 według ustawy cechu zduńskiego w Brześciu Kujawskim. Ustawę tę zatwierdził „Georgius de Palludia", starosta kolski ( Datum in Castro Colens. feria 2 proxima antę festum S. Antonii"). Zygmunt potwierdził te ustawy w r. 1513. Król ten miał też nadać przedmieszczanom przywilej obierania własnego burmistrza (proconsul.), którego działalność widoczna jest z księgi radzieckiej, rozpoczynającej się od r. 1585 a przechowanej dotąd wraz z innemi dowodami w skrzyni cechowej. Według Lib. Ben. Łaskiego kościół parafialny w Kole posiadał na przedmieściu Z. łan oraz ogród, zaś szpital św, Ducha 2 łany, z tych jeden stanowił uposażenie proboszcza szpitalnego, drugi należał do przytułku, W r. 1620 było tu 10 garncarzy, 2 stelmachów, 1 kowal, 2 płócienników, 2 krawców, 6 komorników i 1 pasterz (Annalecta WielkopoL, str. 139—40). W r. 1655 wojska Karola Gustawa spaliły przedmieście. Lustratorowie w 1661 r. podają: „na Przedmieściu abo raczy Podzamczu bywało antiquifc. zdunów 15, teraz 4 a komorników 4tt (Metr. Koron. Acta Revis., Nr II). Zniknął wtedy i urząd burmistrzowski a zastąpił go bezprawnie cechmistrz garncarski. Trwało to do r, 1780, w którym Rafał hr. Gurowski, kasztelan przemęcki, jako starosta miejscowy, na zasadzie dawnych praw oraz wyborów, których ślady zachowały się w aktach radzieckich z lat 1576, 1597 i 1633, wskrzesił takowy, naznaczając na „elekcyę" nowego burmistrza dzień swojego patrona. Według tabeli ludności i kominów z r. 1789, było natenczas na przedmieściu Z. zw. „Królewskie", ogółem 117 mk. (męż. 69, kob. 48). W liczbie tej gospodarzy-rzemieślników 20 (wszyscy zduni z wyjątkiem 1 kołodzieja, 1 strycharza, 2 kowali i bednarza), 8 zaś trudniących się tylko rolnictwem. Domów było wówczas 21, z których jeden tylko burmistrzowski o 2 kominach; wszystkie drewniane (Akta cechowe). Obecnie przedmieście liczy 3500 mk. oraz 109 domów, przeważnie murowanych. Przedmieście Z, obejmowało terytoryum obecnej ulicy Garncarskiej, ulica zaś Warszawska, stanowiąca obecnie główną arteryą przedmieścia, powstała na gruntach rządowych, przy budowie szosy w r. 1822; ul. Toruńska nieco później (około 1845 r.) wzdłuż dawnej drogi t. n. Z innych ulic wymienić należy: Zieloną, Włocławską i Płaszczyznę al. Płaszczyznę, przy której zaległ cmentarz żydowski. Plac po spalonych w r. 1863 koszarach szaserów, dziś zajmuje ogród miejski, zw. parkiem Lipskiego, od nazwiska ówczesnego burmistrza. Istnieją tu dwie fabryki fajansu (dawn, porcelany): W. Preudenraicha i Baucha; fabryka kości palonej Lindemana po pożarze do obecnej chwili jest nieczynną. Handel przeważnie w ręku i żydów, choć kilka większych sklepów, szynków oraz zajazdów należy do chrześcian. Filia apteczna założona w 1890 i Kościół ewangielicki zbudowany z cegły, przy nim kantor. Szkoły elementarne: męzka i żeńska, mieszczą się we własnym domu. Przy końcu alei stoi piękny krzyż żelazny, wzniesiony w r. 1894 z ofiar publicznych, na pamiątkę cholery,
[SGKP]