Nazwa „Collegium Maius„ oznacza po łacinie „ Więcej niż Szkoła Wyższa„.
Kraków w wieku IX, gdy powstał gród i podgrodzie, stał się ważnym ośrodkiem plemiennego państwa Wiślan. Najstarsza wzmianka o Krakowie pochodzi z roku 965 o którym wspomina kupiec i podróżnik wymieniając Kraków jako bogaty gród leżący na skrzyżowaniu szlaków handlowych. W roku 966 odbył się chrzest Polski a w roku 990 Śląsk i Ziemia Krakowska z Krakowem zostały przyłączone do państwa Polan przez Mieszka I.
25 kwietnia 1333 odbyła się koronacja na króla Kazimierza Wielkiego, wnuka kaliskiej księżnej błogosławione Jolenty. Była ona siostrą świętej Kingi. Kazimierz uchodził za wybitnego władcę. W jego państwie głównymi dzielnicami były: Wielkopolska, Mazowsze i Małopolska. Wyliczono że państwo Kazimierza liczyło sobie około 1,2 miliona ludzi. Dochody królestwa pochodziły przede wszystkim z królewskich gruntów, nieruchomości i praw bezpośrednio przynależnych królowi. Z miast, wsi, posiadłości, folwarków oraz nadających się do osadnictwa pustkowi. Król młyny uznał monopolem króla jako dające mu poważne dochody. Dochody pochodziły również z mennic. W roku 1338 król Kazimierz przeprowadził reformę monetarną i jako pierwszy władca polski bił monetę groszową. Stałym źródłem dochodów króla dające mu prawie jedną czwartą całości wpływów pieniężnych były opłaty z krakowskich żup solnych. Głównie Bochni i Wieliczki. Król Krakowowi nadał przywileje handlowe. Za panowania króla Kazimierza Wielkiego założono około 100 nowych miast na prawie niemieckim co przyciągało z zagranicy bankierów, kupców i rzemieślników. Nowy gotycki styl zyskały w Krakowie kościoły franciszkanów i dominikanów. Trwała budowa kościoła Mariackiego, przebudowa średniowiecznej hali targowej zwanej Sukiennice od handlu suknami z Europy zachodniej i była przebudowa ratusza miejskiego. Za czasów Kazimierza Wielkiego rozwijał się krakowski handel, przebudował król katedrę na Wawelu i wzniósł gotycki zamek.
W dniu 12 maja w roku 1364 Kazimierz Wielki założył pierwszą polską uczelnię, Akademię Krakowską. Z początku nazywała się Studium Generalne. Do funkcjonowania uniwersytetu potrzebna była zgoda papieża Urbana V z Awinionu. W dniu ogłoszenia królewskiego aktu założycielskiego uniwersytetu, rada miejska Krakowa przyznała uczelni liczne przywileje. Pierwsze wzmianki o funkcjonowaniu uniwersytetu pochodzą z roku 1367. Wtedy biskupem krakowskim został Florian Mokrski. Poprzedni zmarły biskup był królowi nieprzychylny. Wykłady prowadzono na wydziale sztuk wyzwolonych, medycyny i prawa. W roku 1406 utworzono samodzielne katedry matematyki i astronomii. Ważnym wydziałem był wydział prawa który miał 8 katedr prawa: 3 prawa kanonicznego i 5 prawa rzymskiego. Akademia Krakowska składała się z kolegiów które były miejscem pracy wydziałów. Prowadzone były tu zajęcia dydaktyczne, żyli w nich i pracowali uczeni.
Collegium Maius ma swoje początki w roku 1400. Było częścią Akademii Krakowskiej. Wtedy król Władysław Jagiełło po odnowieniu uniwersytetu, przekazał mu kamienicę zakupioną za kosztowności królowej Jadwigi przekazane przez nią w testamencie. Źródłem utrzymania krakowskich profesorów były dochody z żup solnych. W roku 1403 powstał budynek Collegium Luriducum przeznaczony dla prawników a w roku 1449 Collegium Minus. Głównym budynkiem uniwersyteckim do XVIII wieku było jednak Collegium Maius. W krakowskim Collegium Maius urzędował rektor, mieszkali w nim i pracowali dziekani wydziałów nauk wyzwolonych, teologii i medycyny. Znajdowała się tu biblioteka, skarbiec, archiwum i cela więzienna zwana karcer. Odbywały się na terenie Collegium Maius zebrania uczonych oraz członków kolegiów i wydziałów. Do działalności uniwersytetu istniejący budynek stał się zbyt mały. Dlatego w roku 1417 za zgodą króla wojewoda krakowski Piotr Szafraniec zakupił dwa przyległe budynki z oficynami a w roku 1434 zakupiono kolejny budynek znajdujący się przy ulicy św. Anny. Kamienice zaczęto rozbudowywać, budowano nowe budynki. W roku 1462 pożar z klasztoru dominikańskiego rozprzestrzenił się i sięgnął do krakowskiego Collegium Maius. Straty były nie wielkie i przystąpiono do renowacji. Kolejny pożar z roku 1492 zniszczył zabudowania Collegium Maius razem z mechanicznym zegarem. Straty były większe ale zdecydowano o odbudowie i rozbudowie uniwersytetu. Dwa lata później w murze Lektorium Sokratesa profesorowie teologii znaleźli skarb wartości 2508 złoty schowany przez właścicieli dawnej kamienicy. Z tych pieniędzy zbudowano w roku 1493 schody i arkadowy krużganek. W roku 1540 zakończono budowę biblioteki i ogrodu profesorskiego. Wtedy to kolegium otrzymało dzisiejszy wygląd późnogotycki. W XVII i XVIII wieku w Krakowie był kryzys. Najazdy szwedzkie nie uczyniły zniszczeń w zabudowaniach kolegium jak również nie inwestowano w przebudowę renesansową czy barokową Collegium Maius ze względu na brak funduszy. Wykonywano tylko pilne remonty.
W latach 1777-1783 Hugo Kołłątaj przeprowadził reformę. Komisja Edukacji Narodowej wyraziła zgodę na przekształcenie uczelni i rozszerzenie jej kompetencji obejmujące zwierzchnictwem szkolnictwo niższe. Reforma ta zlikwidowała w krakowskim Collegium Maius profesorskie rezydencje i wyprowadziła z budynku wiele sal dydaktycznych zachowując bibliotekę i archiwum. W latach 1840-1870 przebudowano Collegium Maius w stylu neogotyckim w celu przeznaczenia go na siedzibę Biblioteki Jagiellońskiej. Ale w latach 1949-1964 całe Collegium Maius odnowiono likwidując styl neogotycki i przywracając mu pierwotny wygląd.
Krakowskie Collegium Maius jest zespołem połączonych średniowiecznych kamienic z kamienia i cegły na planie czworoboku. W XV wieku kamienice w rejonie kolegium połączono tworząc między nimi arkadowy dziedziniec z krużgankami. Poza kamiennym domem Pęcherza wszystkie budynki Collegium Maius miały powierzchnię całkowitą około 2590 metrów kwadratowych. Budynki były podpiwniczone i miały parter oraz dwa piętra. Dachy były strome i pokryte gontem a później dachówkami. Woda z dziedzińca odpływała specjalnymi kanałami pod bramami na ulicę i do rynsztoka. Znajdująca się na dziedzińcu studnia w roku 1517 otrzymała nowe ocembrowanie, gontowy daszek i mosiężne wiadra. Wewnątrz, na parterze, znajdowały się pomieszczenia gospodarcze, niewiele mieszkań profesorów i lektoria, czyli sale wykładowe. Sale wykładowe to były długie nisko sklepione pomieszczenia o nazwach imion uczonych i filozofów : Sokratesa, Galena, Ptolemeusza, Pitagorasa, Platona itd. Sale te miały wejścia z zewnątrz i wewnątrz budynku aby studenci swobodnie się przemieszczali. W kilku pomieszczeniach były wystawione tablice dydaktyczne ale często na ścianach były malowidła przedstawiające tematykę związaną z przeznaczeniem sali np. mapy, wzory itd. W kolegium na parterze był karcer dla nieposłusznych studentów. Było to długie pomieszczenie na 11 metrów z dwoma wnękami na prycze i masywnymi drzwiami z zamkiem. Na pierwszym piętrze była Izba Wspólna (Stuba Communis) profesorów z roku 1430, Biblioteka z roku 1519 i skarbiec. Była tam też bogato zdobiona Sala Wielka zwana też Salą Jagiellońską. Sala ta była miejscem ceremonii uniwersyteckich a zwykle była lektorium teologów. Wyposażona była w 5 okien zapewniających dobre oświetlenie pomieszczenia. W XVI wieku okna zostały okratowane dla bezpieczeństwa. Salę powiększonoi podwyższono w latach 1507-1510. Z dziedzińca prowadziły do niej schody. Położona centralnie w części od ulicy Jagiellońskiej była sala zwana Stuba Communis (Izba Wspólna). Było to pomieszczenie wielofunkcyjne. W sali tej spożywano posiłki, odbywały się tam zebrania w czasie których wybierano rektorów, dyskutowano, podejmowano ucztą znacznych gości. W jej wnętrzu był pulpit przy którym lektor czytał przy posiłku i ołtarz gdzie odprawiano nabożeństwa. Stuba Communis była wyposażona już w XV wieku w ogrzewanie polegające na umieszczeniu rur w murach i poprowadzeniu ich kanałami kominowymi. Stołujący się siedzieli przy trzech długich stołach ale kuchnia znajdowała się w innym budynku. Po roku 1508 kuchnia znajdowała się na pierwszym piętrze. Obok Stuby Communis znajdowała się izba w której było archiwum. Połączona była ona ze skarbcem. Przechowywano tam około 300 pergaminowych dokumentów, kosztowności, srebra, obrazy, numizmaty itd. Mieszkania profesorów zwane rezydencjami znajdowały się na parterze i piętrach. Było ich w XV wieku 19. Składały się z dwóch lub trzech pomieszczeń. Na parterze były te w gorszym stanie, ciemne i wilgotne. Mieszkania na piętrze były dwupoziomowe. Pod koniec XVI wieku w oknach umieszczono szkło. Okna na parterze miały kraty ze względu bezpieczeństwa.
Biblioteka zwana Libraria zajmowała dwa piętra i składała się z dwóch sal dobrze oświetlonych poprzez 9 okien. W wieku XVI mieściła około 8000 woluminów. Wnętrze biblioteki było ogrzewane a przed włamaniem chroniły ją żelazne drzwi i kraty w oknach. Biblioteka w Collegium Maius była do roku 1940, aż ją przeniesiono do nowych pomieszczeń przy Alei Mickiewicza.
Krakowskie Collegium Maius jest najstarszym średniowiecznym, świeckim, budynkiem uniwersyteckim w Polsce. Wewnątrz przetrwało bez zmian lektorium Platona a w lektorium Pitagorasa zachowały się malowidła dydaktyczne z przedmiotów balistyki i architektury a także wzory geometryczne. Dziś w Collegium Maius znajduje się muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w którego zbiorach znajdują się przedmioty związane z uniwersytetem. Już na rzecz Gabinetu Archeologicznego Uniwersytetu założonego w roku 1867 przekazywano różne dary i zapisy testamentowe. Najnowsze dary eksponatów pochodzą od absolwentów uniwersytetu, banków i firm. Po II wojnie światowej Senat Uniwersytetu Jagielońskiego uchwałą zalecił zebranie w muzeum cennych i zabytkowych przedmiotów z Biblioteki Jagiellońskiej, Obserwatorium Astronomicznego i wielu katedr oraz zakładów. Wśród zbiorów jest ponad 2000 eksponatów naukowych dotyczących astronomii, miar i wag, geodezji, chemii, biologii, nawigacji, fizyki i matematyki. Zbiory malarstwa to ponad 1400 obrazów a najstarszy pochodzi z XV wieku. Muzeum ma kolekcję rzeźb przekraczającą 1000 eksponatów. Są wśród nich i rzeźby średniowieczne. Wśród kolekcji muzeum jest około 5000 grafik, akwarel i rysunków. Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w swoich zasobach muzealnych ma około 7000 eksponatów ozdobnych typu wyroby złotnicze, ceramika, naczynia cynowe i mosiężne, meble, tkaniny itd. Wiele złotniczych eksponatów jest przechowywane od średniowiecza. Takim eksponatem jest np. berło królowej Jadwigi. Stałe eksponaty są udostępnione w zabytkowych pomieszczeniach takich jak: Biblioteka, Stuba Communis, Skarbiec, pokoje Profesorskie, Skarbiec Kopernika, Aula Jagiellońska, Sala z Lunetami, Sala Fizyki, Sala Chemii, Sala Kartografii itd.
