Wawel z Krakowa każdy kojarzy z zamkiem a tak nazwane jest i wzgórze. W roku 1978 jako jedno z pierwszych z Europy wpisano na listę UNESCO średniowieczne centrum Krakowa z Wawelem, Stradomiem i Kazimierzem. Wawel ze Starym Miastem, Kazimierzem, Podgórzem i Nowym Światem został w roku 1994 uznany za pomnik historii.
Wzgórze Wawel jest to wapienna góra o wysokości 228 m n.p.m. która powstała około 150 milionów lat temu. Wzgórze na lewym brzegu Wisły dawało poczucie bezpieczeństwa ludziom osiedlającym się tu. Archeolodzy twierdzą że pierwsze ślady osadnictwa pochodzą z epoki paleolitu, to jest około 100 tysięcy lat przed naszą erą. Wawel był ośrodkiem władzy plemienia Wiślan. Jako osada położona na skrzyżowaniu szlaków handlowych szybko się rozwijał. W wieku IX był głównym grodem Wiślan. Pierwszy władca Polski, Mieszko I żyjący w latach około 935 do roku 992, wraz z następcami wybrali Wawel na jedną ze swoich siedzib. Był to jeden z najważniejszych ośrodków chrześcijaństwa. Na wzgórzu, po chrzcie Polski, powstały pierwsze budowle sakralne. Po utworzeniu w roku 1000 biskupstwa krakowskiego, powstała kamienna katedra. Znaczenie Wawelu wzrosło jako ośrodka polityczno-administracyjnego za panowania Kazimierza Odnowiciela (1034-1058). Jego syn, Bolesław Szczodry rozpoczął budowę drugiej katedry poświęconej w roku 1142 którą ukończył Bolesław Krzywousty. Z niej do dziś przetrwała krypta św. Leonarda, część dolna wieży Srebrnych Dzwonów i fundament wieży zegarowej. Od roku 1306 na Wawelu władał książę Władysław Łokietek. Koronował się on w roku 1320 na króla Polski w krakowskiej katedrze. Była to pierwsza koronacja polskiego władcy na Wawelskim Wzgórzu. Z inicjatywy Łokietka rozpoczęto w tym miejscu budowę trzeciej katedry, rozbudowano zamek a fortyfikacje drewniano ziemne zastąpiono murowanymi. Pochówek Łokietka w katedrze był pierwszym w nekropolii polskich władców. Katedrę budowano stopniowo użytkując starą z kryptą św. Leonarda. Najpierw wzniesiono część prezbiterium a w późniejszych latach nawę główną do której przyłączono krypty św. Leonarda i narożnych wież. Już w trakcie budowy katedry przyłączono do niej wiele kaplic. A było kaplic 19. Dziś jest 18 bo jedna jest obecnie jako przejście do kapitularza i biblioteki.
Wiele ołtarzy średniowiecznych zastąpiono renesansowymi. Katedra Wawelska była połączona z Zamkiem Królewskim specjalnym przejściem dostępnym tylko dla króla i jego rodziny. Uczestniczyli oni w mszach i nabożeństwach w katedrze. Po prawej stronie ołtarza stał kiedyś tron królewski ale zamieniono go na tron biskupów krakowskich. Katedra jest trójnawową bazyliką z prezbiterium dłuższym od korpusu. Prezbiterium jest prostokątne, otoczone obejściem i nawami bocznymi. Do nich dobudowywano kaplice o charakterze barokowym lub renesansowym. W trakcie budowy katedry zastosowano system podpór przeciwko naciskom sklepiennym na mury budowli. Drzwi wejściowe do katedry są zdobione, kute w żelazie a ozdabia je litera „K” z koroną która jest monogramem króla Kazimierza Wielkiego. Wewnątrz katedry jest w nawie głównej ołtarz św. Stanisława, biskupa krakowskiego. W XVI wieku w katedrze powstało wiele nagrobków królewskich i biskupich. Podczas utraty niepodległości katedra w XIX wieku była celem pielgrzymek patriotycznych i miejscem uroczystości z okazji rocznic ważnych wydarzeń z historii Polski. Ważne znaczenie dla Polaków miało pochowanie w katedrze bohaterów narodowych: Tadeusz Kościuszki, księcia Józefa Poniatowskiego czy polskiego wieszcza Adama Mickiewicza. Pochówki te z Katedry stworzyły panteon narodowy w którym spoczynek znajdują zasłużeni Polacy. Chociaż nie wszyscy się zasłużyli. Zgodnie z tą tradycją w XX wieku w podziemiach Katedry złożono szczątki Juliusza Słowackiego, Józefa Piłsudskiego i Władysława Sikorskiego. W roku 1936 w najniższej kondygnacji Srebrnych Dzwonów jest mauzoleum I marszałka Rzeczypospolitej, Naczelnika Państwa Polskiego Józefa Piłsudskiego.
Może kogoś dziwić ale są i puste nagrobki w nekropolii katedralnej. Po II wojnie światowej dwukrotnie ekshumowano szczątki królowej Jadwigi zmarłej w roku 1399. Po otwarciu grobu postanowiono przenieść jej szczątki do mensy ołtarzowej, to jest płyty będącej blatem ołtarza przy czarnym krucyfiksie. Pomnik wykonany na początku XX wieku z białego marmuru karraryjskiego jest dziś pusty. Pusty jest również grób króla Władysława Warneńczyka który zginął w czasie bitwy pod Warną ale jego ciała nie odnaleziono. Po około 500 latach wykonano sarkofag z czerwonego marmuru i brązu przedstawiający króla w zbroi a tym samym wyrażając pamięć o nim. Znam i trzeci przypadek pustego sarkofagu ale o tym przewodnicy nie wspominają bo zasługi zmarłego są niewielkie. W roku 1802 krakowianka z rodu kupieckiego, Elżbieta Skotnicka z Liśkiewiczów poślubiła młodego malarza Michała Bogorię Skotnickiego. We Florencji leczył się i zmarł na gruźlicę w wieku 33 lat w dniu 25 kwietnia roku 1808. Nagrobek ufundowała żona. Za pośrednictwem Tommaso Pucciniego (dyrektora florenckiego muzeum) zwróciła się z zamówieniem do znanego rzeźbiarza Stafano Ricciego. Piękny nagrobek Skotnickiego spowodował dalsze zamówienia. I Tak kilka lat później sławę Stafano Ricciego utwierdziła realizacja pomnika, nagrobka Dantego w tym samym kościele. Pomnik Skotnickiego ustawiono w roku 1815 w Kościele Santa Croce w kaplicy Castellanich we Florencji. Miejsce pochówku, po kilku latach od śmierci, w Kościele Santa Croce zostało przyznane dzięki wstawiennictwu Akademii Sztuk Pięknych we Florencji do której przyjęto Skotnickiego na krótko przed śmiercią. Nagrobek Skotnickiego był pierwszym upamiętniającym cudzoziemca w Bazylice florenckiej. Wdowa zamówiła jednocześnie marmurową replikę nagrobka którą ustawiono w katedrze wawelskiej w kaplicy Skotnickich.
W katedrze można zwiedzać: groby królewskie, Kryptę Wieszczów Narodowych i przyjrzeć się dzwonowi Zygmunt. Kazimierz Wielki rozbudował Wawel. W zamku wawelskim w roku 1364 odbyły się zaślubiny wnuczki Kazimierza Wielkiego, Elżbiety z cesarzem Karolem IV. Odbył się wtedy zjazd królów i książąt. Za panowania króla Kazimierza Jagiellończyka powstały na wzgórzu baszty murowane: Złodziejska, Sandomierska i Senatorska. Powstawały części zamku który był niewiele mniejszy od dzisiejszego. Pożar gotyckiego zamku w roku 1499 spowodował że odbudowano w XVI wieku nadając mu nowy charakter. W roku 1517 rozpoczęto i budowano przez 16 lat kaplicę Zygmuntowską, grobowca mauzoleum ostatnich Jagiellonów. W roku 1520 odlano dzwon Zygmunt. Dzwon został w Krakowie odlany przez ludwisarza z Norymbergi Hansa Behema. Pierwszy raz dzwon zadzwonił 13 lipca roku 1521. Dzwon zafundował król Zygmunt I Stary aby wydzwaniał najważniejsze daty w historii Polski. Słychać go z odległości 30 kilometrów. Do niedawna był to największy dzwon w Polsce dopóki nie zawieszono dzwonu Maryja Bogurodzica w Licheniu. Odbudowa zamku po pożarze rozpoczęła się za rządów Aleksandra Jagiellończyka a zakończyła się w roku 1535 gdy królem był Zygmunt Stary. Najpierw wzniesiono skrzydło zachodnie znajdujące się najbliżej katedry przeznaczone na pałac dla króla Aleksandra. Skrzydło północne wzniesiono już za rządów Zygmunta Starego. Do tych dwóch skrzydeł dobudowano krużganki. W latach dwudziestych XVII wieku powstało skrzydło wschodnie a później wzniesiono mur południowy i całość zwieńczono arkadami. Całość zamku nakryto spadzistymi dachami. Sercem gmachu jest czworokątny dziedziniec zamknięty przez krużganki. Umieszczenie wysokich reprezentacyjnych sal zmusiło do użycia smukłych kolumn drugiego piętra na krużgankach podtrzymujących konstrukcję dachu. Nie tynkowane zewnętrzne ściany były w kolorze czerwonym bo cegły były barwione. Obramowanie okien było jasne w kolorze naturalnego kamienia. Ale i komnaty ozdobiły flamandzkie arrasy które zakupił Zygmunt II August.
Wkrótce po rozbudowie Wawel osiągnął swój szczytowy rozkwit. W wieku XVI posiedzenia Sejmu i Senatu odbywały się głównie na zamku. Ale już pożar w roku 1595 i odbudowa zamku w stylu wczesnobarokowym oraz opuszczenie przez Zygmunta III w roku 1609 Wawelu przyczyniły się do degradacji Wawelu. Od tej chwili monarchowie bywali na Wawelu głównie z okazji uroczystych ślubów, koronacji i pogrzebów. Degradacja została spotęgowana przez potop szwedzki w latach 1655-1657. Mieszkańcy opuszczali miasto, kolejna inwazja szwedzka zmusiła do płacenia kontrybucji a jeszcze na dodatek Kraków nawiedziła epidemia dżumy. W roku 1702 zaprószenie ognia przez szwedzkich żołnierzy spowodowało największy pożar Wawelu który zniszczył dużą część renesansowych wnętrz.
Po trzecim rozbiorze Polski w roku 1795 Niemcy obrabowali skarbiec koronny, a zamek został przebudowany na koszary wojsk austriackich. Wyburzano budowle i całość ogrodzono systemem nowoczesnych fortyfikacji. Z południowo zachodniej strony zbudowano budynek szpitala wojskowego nie pasujący do zabytkowych budowli. W roku 1880 Sejm Galicyjski uchwalił że Zamek Wawel ofiarowuje na rezydencję cesarza Franciszka Józefa I. W roku 1905 cesarz Franciszek Józef wyraził zgodę na opuszczenie wzgórza Wawel przez wojsko w zamian za wybudowanie koszar i szpitala wojskowego na mieście. Armia opuściła wzgórze w latach 1905-1911. Od roku 1918 do II wojny światowej zamek był reprezentacyjną rezydencją głowy państwa i muzeum wnętrz historycznych.
W roku 1939 udało się ukryć tylko część zbiorów z zamku. Wśród nich były arrasy i miecz koronacyjny szczerbiec wywiezione do Kanady. Niemcy podczas II wojny światowej przeznaczyli Wawel na siedzibę władz Generalnej Guberni i rezydencję Hansa Franka, generalnego gubernatora okupowanych ziem polskich.
W latach 1959-1961 powróciły z Kanady skarby wywiezione w roku 1939. Na zamku zwiedzającym udostępniono reprezentacyjne komnaty królewskie, prywatne apartamenty królewskie, skarbiec koronny i zbrojownię.
Muzeum Katedralne im. Jana Pawła II mieści się w Domu Katedralnym którego budynek składa się z dwóch złączonych domów XIV wiecznych. Część od wschodu przyległa do Bramy Wazów to jest kamienica zbudowana za czasów Kazimierza Wielkiego a należy ona do Kolegium Rorantystów Kaplicy Zygmuntowskiej. Zaś część zachodnia to tzw. Dom Gotycki który jest siedzibą mansjonarzy katedralnych sprawujących liturgię w kaplicy Mariackiej. Król Zygmunt I Stary powołał aktem fundacyjnym Kolegium Rorantystów i polecił im obowiązek codziennego śpiewania w jego kaplicy mszy roratniej po wsze czasy. Mansjonarz to jest kapłan niższy rangą, bez obowiązków kościelnych który za utrzymanie miał obowiązek wypełniać wyznaczone mu funkcje duszpasterskie przy katedrach, kolegiatach i ważniejszych parafiach.
W roku 1901 Kapituła Katedralna na Wawelu odkupiła budynki w celu przechowywania zabytków z Katedry Wawelskiej. W roku 1906 w budynkach tych założono Muzeum Diecezjalne a w roku 1975 Ksiądz Kardynał Wojtyła przekształcił Muzeum Diecezjalne na Muzeum Katedralne które miało eksponować pamiątki związane z Katedrą Wawelską. W roku 1978 Arcybiskup Metropolita Krakowski Ksiądz Kardynał Karol Wojtyła, później papież Jan Paweł II, uroczyście otworzył i poświęcił Muzeum Katedralne na Wawelu. Muzeum Katedralne na Wawelu nazwano imienia Jana Pawła II. Ekspozycja obejmuje wyroby z rzemiosła artystycznego, tkaniny obrazy i rzeźby. Muzeum Katedralne na Wawelu ma w zasobach najbardziej wartościowe pod względem artystycznym i historycznym zbiory sztuki w Polsce.
Na wzgórzu Wawelskim znajdują się: Pałac Królewski, Budynek Dawnych Kuchni królewskich, Kościół Katedralny p.w. św. Wacława i św. Stanisława, Wikarówka, Muzeum Katedralne, Dom po Seminarium Duchownym, Budynek Administracji Wawelu, Gmach Dawnego Szpitala, Brama Wazów, Basteja i pomnik Kościuszki, Wieże, Baszty oraz Bramy i pomnik papieża Jana Pawła II.
