27 lutego roku 1861 doszło do manifestacji antyrządowej w Warszawie w której śmierć poniosło 5 osób. Spowodowało to wzburzenie w kraju. Chcąc uspokoić nastroje władze rozwiązały Resursę Kaliską (Klub Towarzyski) i Wyższą Szkołę Realną z której uczniowie często uczestniczyli w manifestacjach . Jesienią w roku 1861 przywrócono w Królestwie Polskim stan wojenny. W tym czasie powstały dwa obozy polityczne. Obóz "czerwonych" skupiał młodzież patriotyczną ze środowisk gimnazjalnych, studenckich, inteligenckich. Obóz "białych" grupował ziemian przeciwnych powstaniu ale też nie akceptujących ugody z caratem. Byli oni zwolennikami pracy organicznej. Praca organiczna polegała na unowocześnianiu przemysłu, rolnictwa i handlu, propagowała rozwój cywilizacyjny. Latem w roku 1862 powstał Komitet Centralny Narodowy który powołał Organizacje Narodową i rozpoczął przygotowania do powstania zbrojnego. Przeciwdziałając przygotowaniom do powstania Aleksander Wielopolski, naczelnik rządu cywilnego, chciał przeprowadzić pobór do wojska podejrzanych o udział w konspiracji. Był on przyczyną do wybuchu powstania. Armia rosyjska w królestwie Polskim liczyła około 100 tys. żołnierzy znajdujących się w garnizonach. Pod koniec powstania armia rosyjska miała ponad 400 tys. żołnierzy. Organizacja "czerwonych" miała około 20-25 tys. sprzysiężonych, słabo uzbrojonych i słabo wyszkolonych. Powstanie styczniowe wybuchło w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku a większość walk zakończyło się jesienią w roku 1864. W nocy z 22 na 23 stycznia udział w akcji zbrojnej wzięło udział tylko 6-7 tys. ludzi. Władze powstańcze przywróciły podział administracyjny Polski sprzed rok 1845. Utworzono województwo kaliskie które zajmowało teren od Słupcy i jeziora Powidzkiego na północy po górną Pilicę (Koniecpol) na południu i od Kalisza na zachodzie i jeziora Powidzkiego na północy aż po górną Pilicę (Koniecpol) na południu i od Kalisza na zachodzie po Konstantynów Łódzki na wschodzie. Województwo kaliskie miało dobre położenie do prowadzenia walk zbrojnych. Liczne lasy, jeziora i podmokłe tereny sprzyjały walce partyzanckiej. Walce partyzanckiej sprzyjało bliskie sąsiedztwo Wielkiego Księstwa Poznańskiego w granicach Królestwa Prus. Stamtąd przemycano broń i amunicję, zakupioną przez władze powstańcze za granicą. Ale około 20% karabinów zostało przechwycone przez policje i patrole wojska. Z zaboru pruskiego przesyłano również pomoc materialną : lekarstwa, mundury, bielizna, buty, czapki itp. Przez granicę przechodziły cały czas mniejsze oddziały zbrojne lub osoby chcące zasilić powstania styczniowe. Z braku wyszkolonych własnych dowódców angażowano często cudzoziemców. Dlatego najlepiej uzbrojone i wyekwipowane były oddziały powstańcze w Kaliskiem. Średnio na 100 powstańców to połowa miała broń palną. Znanym jest oddział Józefa Oxińskiego który 25 lutego zajął miasteczko Opatówek pod Kaliszem. Stoczył zwycięską potyczkę z oddziałem 80 żołnierzy rosyjskich wysłanych z Kalisza. Po zabraniu pieniędzy z kasy miejskiej i sukna z miejscowej fabryki wycofał się do Kuźnicy Grabowskiej. Następnego dnia powstańców zaatakowały 3 kolumny rosyjskie maszerujące od Wielunia, Sieradza i Kalisza. Powstańcy usiłowali się bronić jednakże wobec znacznej przewagi nieprzyjaciela zaczęli się cofać. W czasie odwrotu 11 zabito oraz 20 raniono. Tropiony przez wojska rosyjskie Oxsiński rozpuścił swój oddział w okolicach Widawy. W połowie marca do powstania przyłączyli się "biali" i popierający ich ziemianie. W połowie kwietnia granicę prusko-rosyjską przekroczyły 3 oddziały dowodzone przez Edmunda Taczanowskiego, Leona Younga de Blankenheim oraz Emila Faucheux, do których przyłączyły się miejscowe partie. Oddział powstańczy nazywano partią . Nie mylić z politycznym ugrupowaniem. Taczanowski dowodził największym oddziałem liczącym blisko 1200 żołnierzy. Po zwycięstwie pod Pyzdrami powstańcy zajęli Chocz, Tuliszków i Koło. 8 maja doszło do bitwy z wojskami rosyjskimi ponad trzy razy liczniejszymi pod Ignacewem. Starcie zakończyło się porażką powstańców którzy stracili 160 zabitych i 80 rannych. Mimo klęski Edmund Taczanowski został mianowany naczelnikiem sił zbrojnych województwa kaliskiego i przystąpił do organizowania nowych oddziałów powstańczych. Taczanowski czekając na posiłki z Poznańskiego unikał walki. Po potyczkach pod Lądem, Łaskiem i Sędziejowicami doszło do bitwy pod Kruszyną na północ od Częstochowy. 29 sierpnia w roku 1863 powstańcy zostali doszczętnie rozbici przez wojska rosyjskie. Poległo wtedy około 600 żołnierzy, kilkuset dostało się do niewoli, a Taczanowski opuścił kraj. Klęska najsilniejszej partii w Kaliskiem liczącej blisko 2 tys. ludzi przesądziła o losach powstania w tej części Królestwa Polskiego. Walkę prowadziły oddziały liczące po kilkadziesiąt osób, nazywano ich małymi oddziałami. Małe oddziały powstańcze zwane partiami prowadziły walkę podjazdową. Głównym ich celem było nękanie garnizonów carskich, przeprowadzanie akcji sabotażowych, zdobywanie broni i pieniędzy. Zdobywanie broni, amunicji, żywności od dworów i bogatszych chłopów na rzecz utrzymania całości sił zbrojnych. Partie wykonywały wyroki wydane przez powstańcze sądy na zdrajcach i szpiclach. Ciągłe przemieszczanie się w terenie wyjątkowo utrudniało Rosjanom ich rozbicie. Takim oddziałem był oddział Wojciecha Korytkowskiego liczący 86 osób.
Co wywalczyli powstańcy styczniowi ?
Zginęło co najmniej 20 tys. powstańców. Na Syberię zostało zesłanych około 35-40 tys., a na emigrację udało się przeszło 10 tys. osób. Wielu powstańcom skonfiskowano majątki. Rosjanie przystąpili do rusyfikacji administracji i szkolnictwa, wzmogły się prześladowania. Prześladowania dotknęły Kościół katolicki gdzie upatrywano dążenia niepodległościowe. Po klęsce powstania trwała żałoba narodowa Polaków. Powstanie stało się ważnym czynnikiem kształtowania świadomości narodowej Polaków. Po odzyskaniu niepodległości w roku 1918 kultywowano tradycje powstania i otaczano opieką miejsca bitew i mogiły poległych. Żyjących weteranów darzono wielką sympatią. Zostali uznani za żołnierzy i wspierano ich materialnie jako kombatantów.
Oddział Wojciecha Korytkowskiego
Wojciech Korytkowski urodził się w Kaliszu. Był uczniem kaliskiego gimnazjum. W czasie Powstania Styczniowego z 1863 roku stanął na czele oddziału powstańczego . W momencie śmierci Korytkowski był kapitanem, podkomendny majora Józefa Oxińskiego. W książce pt. „ Józefa Oxińskiego wspomnienia z powstania polskiego 1863/1864 roku.” wydanej w roku 1939 autor pisze że udał się w kierunku na Koźminek, w okolicach którego powinien znajdować się oddział kapitana Korytkowskiego. Pisze że 29 października, wieczorem, napadnięty został oddział Korytkowskiego między Osuchowem a Koźminkiem przez jedną rotę moskiewską i ze trzydziestu kozaków, patrolujących szosę i okolicę z Kalisza prowadzącą do Turku, który uległ rozbiciu, zostawiając na placu kilkunastu zabitych i kilkunastu rannych. Reszta, około 70 ludzi, miała się rozsypać w lasach koło Koźminka. Major Józef Oxiński nie brał udziału w tej bitwie, tylko o niej słyszał. Oddziały powstańcze w czasie bitwy często się przegrupowywały się żeby ukryć a potem znowu grupowały się i uzupełniały. 4 listopada roku 1863 oddział Korytkowskiego zatrzymał pocztę rosyjską jadącą z Kalisza na drodze do Turku i zdobył pieniądze. Mogło to być w okolicy wsi Morawin. Pocztylion dał znać o napadzie do Cekowa, gdzie w majątku Antoniego Celińskiego przebywała rota wojska rosyjskiego i sotnia Kozaków. Zajmowali oni zabudowania dworskie, Rosjanie w większej grupie ruszyli za powstańcami. Bitwa rozegrana w lesie Murowaniec skończyła się klęską Polaków. Kapitan Wojciech Korytkowski poległ, poległo też 30 powstańców a do Cekowa sprowadzono 9 rannych jeńców, których przez pewien czas przetrzymywano. Być może wcześniej walki toczyły się w różnych miejscowościach ale to w tym lesie pochowano zabitych powstańców. W lesie Murowaniec jest symboliczna dziś mogiła gdzie na wzgórku ustawiono krzyże postawione w lesie na pamiątkę bitwy stoczonej w tym miejscu w dniu 4 listopada 1863 przez oddział Wojciecha Korytkowskiego. Rosjanie zakazali pogrzebania poległych powstańców na cmentarzu, dlatego ich ciała złożono w kurhanie na polu bitwy. Mogiła usytuowana jest w lesie, na froncie jest kilka palików drewnianych a wewnątrz jest 5 krzyży. Jest podejrzenie że w lesie może być więcej takich pagórków gdzie pogrzebano poległych. Dziś mogiła zbiorowa powstańców jest na cmentarzu parafialnym w Złotnikach powiat kaliski. Pan Sławomir Józefiak zajmujący się ewidencją mogił wojennych z Wojewódzkiego Urzędu w Poznaniu wspomniał w roku 2022 o pracach archeologicznych na mogile powstańczej które ma przeprowadzić Gmina Koźminek w pow. kaliskim. Chodzi o ustalenie, czy w pierwotnym miejscu pochówku z listopada 1863 roku, zlokalizowanym w lesie na Murowańcu, zachowały się jakiekolwiek szczątki nieprzeniesione do grobu wojennego na cmentarz parafialny do Złotnik. O dalszym postępowaniu w tej sprawie władze zadecydują po uzyskaniu ostatecznych efektów badań. Przedstawiciel Stowarzyszenia Regionalna Grupa Historyczna Schondorf będąc w lesie przy mogile domyśla się że tych mogił w pobliżu może być jeszcze siedem, siedem kurhanów w postaci pagórków. Szlak do mogiły w lesie jest nie oznakowany. Aby dotrzeć do mogiły w lesie jedź do granicy wsi Młyńsko i Krzyżówki. Tam na rondzie skręć na piechotę w prawo do lasu. Na piątym skrzyżowaniu skręć w lewo na dukt leśny. Tam idąc może z lewej zauważysz łopoczącą flagę na wzgórku. Jednak oficjalnie powstańcy z potyczki w lesie Murowaniec są pochowani na cmentarzu parafialnym w Złotnikach powiat kaliski. Uczestnicy powstania zostali uznawani szczególnie w okresie międzywojennym w latach 1918 do 1939. Myślę że wtedy, gdy Polska była już niepodległa, dokonano ekshumacji szczątków z lasu w Murowańcu na cmentarz w Złotnikach. Cmentarz należy do Parafii pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Koźminku, powiat kaliski. Na nagrobku jest nieczytelny napis kto jest pochowany ale pan Sławomir Józefiak z Wojewódzkiego Urzędu w Poznaniu opracował kartę ewidencyjną grobu zbiorowego powstańców styczniowych. Według tej karty w grobie są pochowani : - Stanisław Buczyński z Turku, lat 20 - Wojciech Korytkowski z Kalisza, lat 21 - Konstanty Kostro z Turku, lat 19 - Władysław Matyborski z Turku, lat 19 - Prusinowski z Pyzdr, lat 30 - Wenda z Turku, lat 22 - Józef Żurawiński z Inowrocławia, lat 26 - Cieślak Marcin z Poznańskiego, lat 26 zm. 10 listopada 1863 roku w Koźminku - Jucinowski Franciszek z Poznania, lat 30 zm.5 listopada1863 roku w Koźminku - Kołodziejczak Szymon z Kościelnej Wsi , lat 26 zm. 13 listopada1863 roku w Koźminku oraz co najmniej 6 nieznanych powstańców .
Grób powstańców ufundowali parafianie z Koźminka. Najpierw był ziemny kopiec z drewnianym krzyżem. W latach 80.XX w. Wystawiono pomnik lastrykowy. W kolejnej przebudowie pomnika ze środków Wojewody Wielkopolskiego zastąpiono elementy lastrykowe granitowym nagrobkiem. Nagrobek znajduje się na wprost Sanktuarium na cmentarzu w Złotnikach. Szukając symbolicznej mogiły w lesie i idąc prosto od skrzyżowania na granicy wsi Młynisko i Krzyżówki doszedłem do szosy w miejscowości Cierpiatka. Na szosie skierowałem się w prawo i doszedłem do pomnika. Wśród materiałów do artykułu dowiedziałem się że takie pomniki są w miejscu bitew. Przedstawiciel Stowarzyszenia Regionalna Grupa Historyczna Schondorf doszukał się na starej mapie że tu już stał drewniany krzyż wcześniej. Ale to już jest pytanie dla historyków czy tu była jakaś potyczka w czasie powstania styczniowego w latach 1863 -1864.
WNIOSKI
Jest mnóstwo interpretacji miejsca ostatniej potyczki oddziału kapitana Wojciecha Korytkowskiego. Bitwa odbyła się w okolicy miejscowości Kamień, Cierpiatka, Pośrednik, Dębsko, Ceków, Koźminek, Osuchów, Morawin a nawet ktoś napisał w okolicy Złotniki. To może być związane z położeniem miejscowości. Wspomniane trzy obiekty znajdują się w miejscowościach :
- Kilka krzyży jest w lesie Murowaniec. Wieś Murowaniec jest częścią wsi Józefina w województwie wielkopolskim, w powiecie kaliskim. Co ciekawe to las jest przy dukcie łączącym rondo nie należące do żadnej wsi, ani Młynisko ani Krzyżówki, z szosą w Cierpiatce która jest częścią wsi Kamień. Las Murowaniec leży na granicy gminy Koźminek. - Zbiorowy grób powstańców styczniowych z roku 1863 jest na cmentarzu parafialnym w Złotnikach. Cmentarz należy do Parafii Rzymskokatolickiej pw. św. Jana Apostoła Ewangelisty w Koźminku, powiat kaliski. - Pomnik w hołdzie powstańcom styczniowym znajduje się w miejscowości Cierpiatka która jest częścią wsi Kamień w województwie wielkopolskim, w powiecie kaliskim.
Wszystkie wspomniane miejscowości są w pobliżu Koźminka. Nie jest też pewne kto jest pochowany w mogile zbiorowej na cmentarzu w Złotnikach . Jeśli ktoś się nie zgadza z moją interpretacją wydarzeń to może napisać o tym w komentarzu do artykułu .
