27 lutego roku 1861 doszło do manifestacji antyrządowej w Warszawie w której śmierć poniosło 5 osób. Spowodowało to wzburzenie w kraju. Chcąc uspokoić nastroje władze rozwiązały Resursę Kaliską (Klub Towarzyski) i Wyższą Szkołę Realną z której uczniowie często uczestniczyli w manifestacjach . Jesienią w roku 1861 przywrócono w Królestwie Polskim stan wojenny. W tym czasie powstały dwa obozy polityczne. Obóz "czerwonych" skupiał młodzież patriotyczną ze środowisk gimnazjalnych, studenckich, inteligenckich . Obóz "białych" grupował ziemian przeciwnych powstaniu ale też nie akceptujących ugody z caratem. Byli oni zwolennikami pracy organicznej. Praca organiczna polegała na unowocześnianiu przemysłu, rolnictwa i handlu, propagowała rozwój cywilizacyjny. Latem w roku 1862 powstał Komitet Centralny Narodowy który powołał Organizacje Narodową i rozpoczął przygotowania do powstania zbrojnego. Przeciwdziałając przygotowaniom do powstania Aleksander Wielopolski, naczelnik rządu cywilnego, chciał przeprowadzić pobór do wojska podejrzanych o udział w konspiracji. Był on przyczyną do wybuchu powstania . Armia rosyjska w królestwie Polskim liczyła około 100 tys. żołnierzy znajdujących się w garnizonach. Pod koniec powstania armia rosyjska miała ponad 400 tys. żołnierzy. Organizacja "czerwonych" miała około 20-25 tys. sprzysiężonych, słabo uzbrojonych i słabo wyszkolonych. Powstanie styczniowe wybuchło w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku a większość walk zakończyło się jesienią w roku 1864. W nocy z 22 na 23 stycznia udział w akcji zbrojnej wzięło udział tylko 6-7 tys. ludzi. Władze powstańcze przywróciły podział administracyjny Polski sprzed rok 1845. Utworzono województwo kaliskie które zajmowało teren od Słupcy i jeziora Powidzkiego na północy po górną Pilicę (Koniecpol) na południu i od Kalisza na zachodzie i jeziora Powidzkiego na północy aż po górną Pilicę (Koniecpol) na południu i od Kalisza na zachodzie po Konstantynów Łódzki na wschodzie. Województwo kaliskie miało dobre położenie do prowadzenia walk zbrojnych. Liczne lasy , jeziora i podmokłe tereny sprzyjały walce partyzanckiej . Walce partyzanckiej sprzyjało bliskie sąsiedztwo Wielkiego Księstwa Poznańskiego w granicach Królestwa Prus . Stamtąd przemycano broń i amunicję, zakupioną przez władze powstańcze za granicą. Ale około 20% karabinów zostało przechwycone przez policje i patrole wojska. Z zaboru pruskiego przesyłano również pomoc materialną : lekarstwa, mundury, bielizna, buty, czapki itp. Przez granicę przechodziły cały czas mniejsze oddziały zbrojne lub osoby chcące zasilić powstania styczniowe. Z braku wyszkolonych własnych dowódców angażowano często cudzoziemców. Dlatego najlepiej uzbrojone i wyekwipowane były oddziały powstańcze w Kaliskiem. Średnio na 100 powstańców to połowa miała broń palną . Znanym jest oddział Józefa Oxińskiego który 25 lutego zajął miasteczko Opatówek pod Kaliszem. Stoczył zwycięską potyczkę z oddziałem 80 żołnierzy rosyjskich wysłanych z Kalisza. Po zabraniu pieniędzy z kasy miejskiej i sukna z miejscowej fabryki wycofał się do Kuźnicy Grabowskiej. Następnego dnia powstańców zaatakowały 3 kolumny rosyjskie maszerujące od Wielunia, Sieradza i Kalisza. Powstańcy usiłowali się bronić jednakże wobec znacznej przewagi nieprzyjaciela zaczęli się cofać. W czasie odwrotu 11 zabito oraz 20 raniono. Tropiony przez wojska rosyjskie Oxsiński rozpuścił swój oddział w okolicach Widawy. W połowie marca do powstania przyłączyli się "biali" i popierający ich ziemianie. W połowie kwietnia granicę prusko-rosyjską przekroczyły 3 oddziały dowodzone przez Edmunda Taczanowskiego, Leona Younga de Blankenheim oraz Emila Faucheux, do których przyłączyły się miejscowe partie. Oddział powstańczy nazywano partią . Nie mylić z politycznym ugrupowaniem. Taczanowski dowodził największym oddziałem liczącym blisko1200 żołnierzy. Po zwycięstwie pod Pyzdrami powstańcy zajęli Chocz, Tuliszków i Koło . 8 maja doszło do bitwy z wojskami rosyjskimi ponad trzy razy liczniejszymi pod Ignacewem. Starcie zakończyło się porażką powstańców którzy stracili 160 zabitych i 80 rannych. Mimo klęski Edmund Taczanowski został mianowany naczelnikiem sił zbrojnych województwa kaliskiego i przystąpił do organizowania nowych oddziałów powstańczych. Taczanowski czekając na posiłki z Poznańskiego unikał walki. Po potyczkach pod Lądem, Łaskiem i Sędziejowicami doszło do bitwy pod Kruszyną na północ od Częstochowy. 29 sierpnia w roku 1863 powstańcy zostali doszczętnie rozbici przez wojska rosyjskie. Poległo wtedy około 600 żołnierzy, kilkuset dostało się do niewoli, a Taczanowski opuścił kraj. Klęska najsilniejszej partii w Kaliskiem liczącej blisko 2 tys. ludzi przesądziła o losach powstania w tej części Królestwa Polskiego . Walkę prowadziły oddziały liczące po kilkadziesiąt osób , nazywano ich małymi oddziałami. Małe oddziały powstańcze zwane partiami prowadziły walkę podjazdową . Głównym ich celem było nękanie garnizonów carskich, przeprowadzanie akcji sabotażowych , zdobywanie broni i pieniędzy. Zdobywanie broni, amunicji, żywności od dworów i bogatszych chłopów na rzecz utrzymania całości sił zbrojnych . Partie wykonywały wyroki wydane przez powstańcze sądy na zdrajcach i szpiclach. Ciągłe przemieszczanie się w terenie wyjątkowo utrudniało Rosjanom ich rozbicie. Takim oddziałem był oddział Wojciecha Korytkowskiego liczący 86 osób.
Co wywalczyli powstańcy styczniowi ?
Zginęło co najmniej 20 tys. powstańców. Na Syberię zostało zesłanych około 35-40 tys., a na emigrację udało się przeszło 10 tys. osób. Wielu powstańcom skonfiskowano majątki. Rosjanie przystąpili do rusyfikacji administracji i szkolnictwa, wzmogły się prześladowania. Prześladowania dotknęły Kościół katolicki gdzie upatrywano dążenia niepodległościowe. Po klęsce powstania trwała żałoba narodowa Polaków. Powstanie stało się ważnym czynnikiem kształtowania świadomości narodowej Polaków. Po odzyskaniu niepodległości w roku 1918 kultywowano tradycje powstania i otaczano opieką miejsca bitew i mogiły poległych. Żyjących weteranów darzono wielką sympatią. Zostali uznani za żołnierzy i wspierano ich materialnie jako kombatantów.
Oddział Wojciecha Korytkowskiego
Wojciech Korytkowski urodził się w Kaliszu. Był uczniem kaliskiego gimnazjum. W czasie Powstania Styczniowego z 1863 roku stanął na czele oddziału powstańczego . W momencie śmierci Korytkowski był kapitanem , podkomendny majora Józefa Oxińskiego. W książce pt. „ Józefa Oxińskiego wspomnienia z powstania polskiego 1863/1864 roku.” rok wydania 1939 autor pisze że udał się w kierunku na Koźminek, w okolicach którego powinien znajdować się oddział kapitana Korytkowskiego. Pisze że 29 października, wieczorem , napadnięty został oddział Korytkowskiego między Osuchowem a Koźminkiem przez jedną rotę moskiewską i ze trzydziestu kozaków, patrolujących szosę i okolicę z Kalisza prowadzącą do Turku , który uległ rozbiciu, zostawiając na placu kilkunastu zabitych i kilkunastu rannych. Reszta, około 70 ludzi, miała się rozsypać w lasach koło Koźminka . Major Oxiński nie brał udziału w tej bitwie , tylko o niej słyszał . Oddziały powstańcze w czasie bitwy często się przegrupowywały się żeby ukryć a potem znowu grupowały się i uzupełniały . 4 listopada roku 1863 oddział Korytkowskiego zatrzymał pocztę rosyjską jadącą z Kalisza na drodze do Turku i zdobył pieniądze. Mogło to być w okolicy wsi Morawin. Pocztylion dał znać o napadzie do Cekowa , gdzie w majątku Antoniego Celińskiego przebywała rota wojska rosyjskiego i sotnia Kozaków. Zajmowali oni zabudowania dworskie, Rosjanie w większej grupie ruszyli za powstańcami . Bitwa rozegrana w lesie Murowaniec skończyła się klęską Polaków. Kapitan Wojciech Korytkowski poległ, poległo też 30 powstańców a do Cekowa sprowadzono 9 rannych jeńców, których przez pewien czas przetrzymywano . Być może wcześniej walki toczyły się w różnych miejscowościach ale to w tym lesie pochowano zabitych powstańców . W lesie Murowaniec jest symboliczna dziś mogiła gdzie na wzgórku ustawiono krzyże postawione w lesie na pamiątkę bitwy stoczonej w tym miejscu w dniu 4 listopada 1863 przez oddział Wojciecha Korytkowskiego. Rosjanie zakazali pogrzebania poległych powstańców na cmentarzu, dlatego ich ciała złożono w kurhanie na polu bitwy. Usytuowana jest w lesie, na froncie jest kilka palików drewnianych a wewnątrz jest 5 krzyży. Jest podejrzenie że w lesie może być więcej takich pagórków gdzie pogrzebano poległych. Dziś mogiła zbiorowa powstańców jest na cmentarzu parafialnym w Złotnikach powiat kaliski. Pan Sławomir Józefiak zajmujący się ewidencją mogił wojennych z Wojewódzkiego Urzędu w Poznaniu wspomniał w roku 2022 o pracach archeologicznych na mogile powstańczej w lesie które ma przeprowadzić Gmina Koźminek w pow. kaliskim. Chodzi o ustalenie, czy w pierwotnym miejscu pochówku z listopada 1863 roku, zlokalizowanym w lesie na Murowańcu, zachowały się jakiekolwiek szczątki nieprzeniesione do grobu wojennego na cmentarz parafialny do Złotnik. O dalszym postępowaniu w tej sprawie władze zadecydują po uzyskaniu ostatecznych efektów badań. Przedstawiciel Stowarzyszenia Regionalna Grupa Historyczna Schondorf będąc w lesie przy mogile domyśla się że tych mogił w pobliżu może być jeszcze siedem , siedem kurhanów w postaci pagórków. Szlak do mogiły w lesie jest nie oznakowany. Aby dotrzeć do mogiły w lesie jedź do granicy wsi Młyńsko i Krzyżówki. Tam na rondzie skręć w prawo do lasu . Na piątym skrzyżowaniu skręć w lewo na dukt leśny. Tam idąc może z lewej zauważysz łopoczącą flagę na wzgórku. Jednak oficjalnie powstańcy z potyczki w lesie Murowaniec są pochowani na cmentarzu parafialnym w Złotnikach powiat kaliski . Uczestnicy powstania zostali uznawani szczególnie w okresie międzywojennym w latach 1918 do 1939. Myślę że wtedy, gdy Polska była już niepodległa , dokonano ekshumacji szczątków z lasu w Murowańcu na cmentarz w Złotnikach. Cmentarz należy do Parafii pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Koźminku, powiat kaliski. Na nagrobku jest nieczytelny napis kto jest pochowany ale pan Sławomir Józefiak z Wojewódzkiego Urzędu w Poznaniu opracował kartę ewidencyjną grobu zbiorowego powstańców styczniowych. Według tej karty w grobie są pochowani : - Stanisław Buczyński z Turku , lat 20 - Wojciech Korytkowski z Kalisza , lat 21 - Konstanty Kostro z Turku , lat 19 - Władysław Matyborski z Turku , lat 19 - Prusinowski z Pyzdr , lat 30 - Wenda z Turku, lat 22 - Józef Żurawiński z Inowrocławia, lat 26 - Cieślak Marcin z Poznańskiego , lat 26 zm. 10 listopada 1863 roku w Koźminku - Jucinowski Franciszek z Poznania, lat 30 zm.5 listopada1863 roku w Koźminku - Kołodziejczak Szymon z Kościelnej Wsi , lat 26 zm. 13 listopada1863 roku w Koźminku oraz co najmniej 6 nieznanych powstańców .
Grób powstańców ufundowali parafianie z Koźminka. Najpierw był ziemny kopiec z drewnianym krzyżem. W latach 80.XX w. Wystawiono pomnik lastrykowy . W kolejnej przebudowie pomnika ze środków Wojewody Wielkopolskiego zastąpiono elementy lastrykowe granitowym nagrobkiem . Nagrobek znajduje się na wprost Sanktuarium na cmentarzu w Złotnikach. Szukając symbolicznej mogiły w lesie i idąc prosto od skrzyżowania na granicy wsi Młynisko i Krzyżówki doszedłem do szosy w miejscowości Cierpiatka . Na szosie skierowałem się w prawo i doszedłem do pomnika . Wśród materiałów do artykułu dowiedziałem się że takie pomniki są w miejscu bitew. Przedstawiciel Stowarzyszenia Regionalna Grupa Historyczna Schondorf doszukał się na starej mapie że tu już stał drewniany krzyż wcześniej . Ale to już jest pytanie dla historyków czy tu była jakaś potyczka w czasie powstania styczniowego w latach 1863 -1864.
WNIOSKI
Jest mnóstwo interpretacji miejsca ostatniej potyczki oddziału kapitana Wojciecha Korytkowskiego . Bitwa odbyła się w okolicy miejscowości Kamień , Cierpiatka, Pośrednik, Dębsko, Ceków, Koźminek, Osuchów , Morawin a nawet ktoś napisał w okolicy Złotniki. To może być związane z położeniem miejscowości. Wspomniane trzy obiekty znajdują się w miejscowościach :
- Kilka krzyży jest w lesie Murowaniec . Wieś Murowaniec jest częścią wsi Józefina w województwie wielkopolskim, w powiecie kaliskim. Co ciekawe to las jest przy dukcie łączącym rondo nie należące do żadnej wsi , ani Młynisko ani Krzyżówki , z szosą w Cierpiatce która jest częścią wsi Kamień. - Zbiorowy grób powstańców styczniowych z roku 1863 jest na cmentarzu parafialnym w Złotnikach. Cmentarz należy do Parafii Rzymskokatolickiej pw. św. Jana Apostoła Ewangelisty w Koźminku , powiat kaliski. - Pomnik w hołdzie powstańcom styczniowym znajduje się w miejscowości Cierpiatka która jest częścią wsi Kamień w województwie wielkopolskim, w powiecie kaliskim. Wszystkie wspomniane miejscowości są w pobliżu Koźminka.
Nie jest też pewne kto jest pochowany w mogile zbiorowej na cmentarzu w Złotnikach . Jeśli ktoś się nie zgadza z moją interpretacją wydarzeń to może napisać o tym w komentarzu do artykułu . 000 - powstaniec 1863
