System gimnazjalny na ziemiach polskich od XVI-pocz. XX w.

System szkolłnictwa jezuickiego

System szkolnictwa średniego na ziemiach polskich i litewskich został opracowany przez Jezuitów a wprowadzony od 1565 roku (pierwsze kolegium jezuickie w Braniewie). Wkrótce potem otwarto kolegia w Pułtusku (1566), Wilnie (1570), Poznaniu (1575) i kolejnych miastach. System został ugruntowany gruntowany od 1599 roku (ogłoszenie Ratio Studiorum). Przetrwał do końca XIX wieku.

Był to najpopularniejszy system szkolnictwa średniego na ziemiach polskich (w XVIIIw 60-70 placówek). Od końca XVI wieku aż do kasaty zakonu jezuitów w 1773 roku ten model dominował w szkolnictwie średnim. W czasach Komisji Edukacji Narodowej, a następnie pod zaborami, był stopniowo reformowany lub ograniczany, ale jego elementy, zwłaszcza nazewnictwo i hierarchia klas, przetrwały w wielu gimnazjach jeszcze do końca XIX wieku.

Cykl nauki trwał łącznie 6 lat.

Nauka w obejmowała trzy etapy:

• gramatyka - 3 lata (klasa niższa, średnia i wyższa - infima, media, suprema/syntaxis)
  
• poetyka (humanitas)
  
• retoryka
  

Do gimnazjów uczęszczali tylko chłopcy. Uczniowie zaczynali naukę w wieku ok 10 lat, choć rozpiętość mogła sięgać nawet 5, 6 lat (rozpoczęcie nauki w wieku 9-15 lat). Kończyli zazwyczaj w wieku 16 (do 21) lat.

Kształcenie nieformalne - wychowawcze

Ważnym elementem kształcenia było wychowanie, prowadzone nie tylko w czasie formalnej nauki, lecz przede wszystkim czasie "wolnym" (również zorganizowanym) w internatach, konwiktach i bursach. Cały dzień regulował "horarium" (rozkład dzwonków). Prefekt odpowiadał nie tylko za naukę, ale przede wszystkim za wychowanie moralne, posłuszeństwo, pobożność, dobre obyczaje i unikanie złych wpływów. Kształcenie to obejmowało:

• Repetitiones - studium, powtórki, czytanie lektur. Prefekt nadzorował ciszę i koncentrację w określonych godzinach.
  
• Praktyki religijne – codzienne modlitwy (poranne i wieczorne), różaniec, rachunek sumienia, czytanie duchowe, udział w nabożeństwach. Był to kluczowy element wychowania.
  
• Rekreacja - również kontrolowana. Obejmowała np. spacery po ogrodzie kolegium lub poza murami (pod opieką),
  gry i zabawy (piłka, gry zręcznościowe), ale bez hałasu i chaosu, rozmowy w grupach (często po łacinie w starszych klasach).
  
• Zajęcia dodatkowe - teatr szkolny, muzyka (w bursach muzycznych), deklamacje, sejmiki szkolne (ćwiczenia retoryczne) itp.
  
• Higiena i porządek – dbanie o czystość osobistą, ubranie, porządek w pokojach.
  
• Dodatkowe zajęcia w konwiktach szlacheckich mogły obejmować (często za dodatkową opłatą) elementy wychowania fizycznego jak jazdę konną, szermierkę, naukę tańca, muzyki, manier dworskich. Większy nacisk kładziono na języki nowożytne i rozmowy towarzyskie.
  
• Wakacje - Również przerwy wakacyjne miały zorganizowany tryb (nie zawsze był możliwy pobyt w domu). Organizowano wówczas wyjazdy krajoznawcze, pobyt w majątkach zakonnych itp.
  

Inne placówki

Oprócz gimnazjów jezuickich istniały inne placówki

• Szkoły pijarskie (od XVIIw) - Prowadzili szkoły o podobnym profilu klasycznym jak jezuici, ale często bardziej otwarte na nowości. Najsłynniejsze było Collegium Nobilium założone w 1740 r. w Warszawie przez Stanisława Konarskiego – elitarna szkoła dla młodzieży szlacheckiej z reformowanym programem (języki nowożytne, nauki przyrodnicze, wychowanie obywatelskie). Pijarzy mieli kilkadziesiąt placówek.
  
• Gimnazja akademickie - (głównie protestanckie) szczególnie rozwinięte w Prusach Królewskich, np. Elbląg (1535 - jedna z najstarszych szkół średnich na ziemiach polskich), Gdańsk (1558, od 1580 jako gimnazjum akademickie), Toruń (1568). Były to szkoły o wysokim poziomie, często zbliżone do uniwersyteckiego (filozofia, nauki przyrodnicze, retoryka). Kształciły głównie mieszczan.
  
• Teatyni – prowadzili elitarne collegia nobilium (np. w Warszawie i Lwowie).
  
• Bazylianie – szkoły w środowiskach unickich i prawosławnych (głównie na wschodzie Rzeczypospolitej).
  
• Pojedyncze szkoły innych zakonów (bernardyni, dominikanie itp.).
  
• Szkoły katedralne i kolegiackie (kontynuacja średniowiecznej tradycji) - np. Akademia Lubrańskiego w Poznaniu (założona 1519) – ważna szkoła humanistyczna przed dominacją jezuitów.
  
• Collegia nobilium (kolegia szlacheckie) - W XVIII wieku powstały elitarne szkoły z internatem przeznaczone dla magnaterii i bogatej szlachty. Prowadzone głównie przez pijarów, jezuitów i teatynów. Przygotowywały do kariery publicznej, urzędów i życia dworskiego. Najbardziej znane było Kolegium St. Konarskiego w Warszawie, założone w 1740, gdzie edukacja obejmowała języki nowożytne, historię, prawo, nauki przyrodnicze, wychowanie obywatelskie. Inne funkcjonowały też w Kaliszu, Wilnie, Lwowie, Ostrogu, Lublinie, Poznaniu (Kraków, jako ośrodek akademicki traktował ten system z rezerwą).
  
• Edukacja domowa - była rozpowszechniona w domach bogatszej szlachty. Młodzież często kształciła się u domowych preceptorów (często jezuitów lub pijarów), a dopiero później trafiała do kolegiów.
  
• Panny respektowe. - Dziewczęta z domów średniozamożnej szlachty w wieku ok 16 lat bywały wysyłane na "respekt", czyli praktyczne nabycie manier i potrzebnych umiejętności w bogatszych domach magnackich. Był to proces nabywania umiejętności zarówno praktycznych - prowadzenia domu, jak też obycia towarzyskiego i orientacji w świecie. Obejmował nie tylko wyszywanie czy drezlowanie, ale też wspólne czytanie wybranej literatury, udział w obiadach, uroczystościach, kierowanie służbą, orientację gospodarczą. Edukacja taka często kończyła się wraz ze znalezieniem dobrego małżeństwa, co było wspierane przez protektorów.
  

Trzy etapy szkolnictwa

Charakter nauki w szkołach jezuickich przebiegał w większości podobnie przez cały ten czas.

• Gramatyka - Celem nauki w klasie gramatyki było solidne i możliwie pełne opanowanie reguł języka (morfologia, składnia, wyjątki, idiomy). Uczniowie uczyli się poprawności językowej, tłumaczyli proste teksty (łatwe listy Cycerona, fabuły, żywoty, podstawowe utwory), robili ćwiczenia pisemne (pensa) i poprawiali błędy gramatyczne oraz stylistyczne. W wyższych klasach gramatycznych wprowadzano elementy wersyfikacji. Był to etap nauki poprawnego mówienia i pisania. Bez niego nie przechodziło się wyżej.
  
• Poetyka - Celem nauki w klasie poetyki było przygotowanie gruntu pod wymowę, rozwinięcie bogactwa i właściwości języka (copia i proprietas), zdobycie erudycji oraz wstępne poznanie reguł retoryki. Czytano przede wszystkim poetów (Wergiliusz – szczególnie Eneida, Horacy, Owidiusz, elegie, epigramy), historyków (Cezar, Salustiusz, Liwiusz) i łatwiejsze teksty Cycerona. Kładziono nacisk na formę poetycką, metrykę, styl artystyczny, naśladowanie wzorów (komponowanie od, elegii, epigramów). Wprowadzano też elementy historii i moralistyki poprzez lekturę.
  To była klasa „literacka” i "estetyczna" – uczyła smaku, rytmu, obrazowości i elegancji wyrazu, a nie tylko poprawności.⁠
  
• Retoryka - Celem nauki w klasie retoryki była elokwencja i własna umiejętność budowy tekstów, sztuka mówienia i pisania zarówno użytecznego, jak i pięknego. Obejmowała dwa działy: oratorski (pierwszeństwo) i poetycki. Studiowano zaawansowane dzieła: retoryki Cycerona, Arystotelesa (Retoryka i Poetyka), Kwintyliana, pełne mowy, historyków i poetów. Uczono pięciu kanonów retoryki (wynalezienie, układ, styl, pamięć, wygłoszenie), figur, argumentacji, kompozycji mów. Ćwiczenia polegały na pisaniu i publicznym wygłaszaniu mów, deklamacjach, dysputach, panegirykach. Był to etap praktyczny i twórczy. Uczeń miał stać się elokwentnym mówcą i pisarzem, potrafiącym przekonywać i ozdabiać mowę.⁠
  

Dalszy rozwój systemu

Pod koniec XVIII wieku w zaborze pruskim wprowadzono cykl 8-letni (z podziałem 2x4), zakończony egzaminem. System ten był ustandaryzowany na początku XIX wieku. W zaborze austriackim w 1849 roku Ministerstwo Wyznań i Oświaty ogłosiło "Entwurf der Organisation der Gymnasien und Realschulen in Österreich" (Zarys organizacji gimnazjów i szkół realnych). Dokument ten wprowadzał ośmioklasowe gimnazjum klasyczne. Reformę zatwierdzono ostatecznie w 1854 roku. W Galicji proces przekształcania trwał kilka lat – pełne 8-klasowe gimnazja stały się standardem około 1859 roku (z wyjątkiem samodzielnych gimnazjów niższych).
Pierwsze egzaminy dojrzałości w Galicji odbyły się już w 1850 roku (m.in. w Tarnowie i Przemyślu). W kolejnych latach matura pojawiała się stopniowo w pozostałych szkołach, w miarę jak powstawały komplety absolwentów klasy ósmej. Matura uprawniała do wstępu na uniwersytety.

Edukacja kobieca

Dziewczęta, oprócz ww. "respektu", mogły pobierać naukę w pensjach prywatnych, seminariach nauczycielskich, wyższych szkołach wydziałowych, liceach żeńskich - lecz żadna z tych szkół nie kończyła się egzaminem maturalnym uprawniającym do studiów. Po praktycznym rozbiciu warstwy szlacheckiej nastąpiła potrzeba stworzenia formalnej edukacji kobiecej.
4.9.1896 roku w Krakowie otwarto I Prywatne Wyższe Gimnazjum Żeńskie (prowadzone przez Towarzystwo Szkoły Gimnazjalnej Żeńskiej). Była to pierwsza tego typu szkoła nie tylko w Galicji, ale na terenie wszystkich trzech zaborów. Inicjatorką była Kazimiera Bujwidowa (wraz z mężem Odonem Bujwidem i grupą społeczników). W tym samym roku władze austriackie pozwoliły dziewczętom zdawać maturę eksternistycznie w wybranych gimnazjach męskich (m.in. w Gimnazjum św. Anny w Krakowie i Gimnazjum im. Franciszka Józefa we Lwowie). W kolejnym roku we Lwowie zaczęło działać gimnazjum Zofii Strzałkowskiej, następnie św. Jadwigi w Krakowie i kolejne w innych miastach.