Parafia pw. św. Mikołaja Biskupa ( Katedra ) znajduje się w Kaliszu na ulicy Kanonickiej 5 . Parafia zarządza też zabytkowym Cmentarzem Miejskim na Rogatce w Kaliszu .
Niemal równocześnie w Kaliszu powstał klasztor franciszkanów i kościół katedralny pw. św. Mikołaja Biskupa z fundacji księcia Bolesława Pobożnego i jego żony błogosławionej Jolanty. Ich wnukiem był król polski Kazimierz Wielki III . Jolanta , błogosławiona Kościoła katolickiego, była córką króla Węgier Beli IV i Marii Laskariny oraz siostrą św. Kingi . Jej relikwie i obraz znajdują się na ołtarzu bocznym w kościele oo. franciszkanów w Kaliszu. Księciem wielkopolski i kaliskim był Bolesław Pobożny .
W roku 1233 gród kaliski zdobył książę Henryk Brodaty. Przeniósł on istniejący dotychczas gród na terenie dzisiejszego Zawodzie w dolinę Prosny . Po pokonaniu książąt śląskich od księcia Przemysła I księstwo kaliskie otrzymał w roku 1247 książę Bolesław Pobożny . W roku 1268 książę Bolesław Pobożny lokował miasto na prawie średzkim . Kościół pw. św. Mikołaja zbudowano w latach 1253 -1257. To jest najstarsza świątynia murowana w Kaliszu. Kościół budowano częściowo. Bolesław Pobożny zbudował część prezbiterium, dwuprzęsłową zakrystię i przybudówkę empory dla księcia. Empora to jest element architektoniczny występujący w postaci odrębnej kondygnacji o charakterze antresoli . Prezbiterium i zakrystię dokończono w wieku XIII , za życia następnego księcia Przemysława II . W połowie XIV wieku zbudowano gotycką wieżę a potem trójnawową część kościoła . Świątynia jest obok pozostałości murów obronnych na ulicy Parczewskiego . W średniowieczu takie usytuowanie miało na celu wzmocnienie obronności murów miejskich i stanowiło dodatkowy obiekt obronny.
Kościół jako parafię w roku 1303 dekretem poświadczył arcybiskup gnieźnieńskich Jakub Świnka . W latach 1358 -1810 kościół należał do Zakonu Kanoników Laterańskich których do Kalisza sprowadził z Męki, obecnie Sieradz, król Kazimierz Wielki .
Rozkwit konwentu, zakonników mających prawo głosu, oraz jego zasługi w życiu miasta sprawiły że w roku 1441 na Soborze w Bazylei , w Szwajcarii, kaliski klasztor uznano za samodzielny a kościół został podniesiony do godności kolegiaty zakonnej przez arcybiskupa Wincentego Kotta. Kolegiacie nadane były przywileje które około sto lat później potwierdził król Zygmunt II August . W roku 1448 zakonnicy wznieśli przy kościele klasztor który obecnie jest domem parafialnym po lewej stronie świątyni. W latach 1538-1539 proboszcz Mikołaj Kotłowski połączył klasztor krytym przejściem z kościołem. To przejście rozebrano w roku 1822. W roku 1810 arcybiskup gnieźnieński Ignacy Raczyński w Kaliszu rozwiązał Zgromadzenie Kanoników Laterańskich a kościół św. Mikołaja oddał księżom diecezjalnym. Na cześć zakonu nazwano ulicę Kanonicka i przy niej znajduje się kościół.
W roku 1560 był pożar w którym częściowemu zniszczeniu uległ kościół , klasztor i spaliła się klasztorna biblioteka . Drugi pożar wybuchł w roku 1609 . W roku 1612 odbudowano kościół pod kierunkiem włoskiego architekta Albina Fontany. Nadbudowano mury kościoła i wykonano sklepienie kolebkowe. W XVII wieku otynkowano kościół na zewnątrz . W roku 1706 z powodu pożaru spalił się dach i zawaliła się wieża kościoła . Ponowne szkody wystąpiły w roku 1792 podczas największego pożaru miasta . W roku 1806 Prusacy chcieli rozebrać kościół ale wkrótce opuścili miasto. Dzięki zachowanym murom w XVIII wieku odbudowano kościół . W dniu 4 lipca roku 1819 ingres, uroczyste objęcie władzy, w kościele pw. św. Mikołaja Biskupa odbyło się przez pierwszego biskupa kaliskiego Andrzeja Wołłowicza erygowanej rok wcześniej diecezji kujawsko-kaliskiej . W latach 1869 -1876 przeprowadzono gruntowny remont kościoła. Władze miasta zarządziły zbieranie obowiązkowej składki na remont kościoła a parafianie chętnie poparli to polecenie . Wzmocniono wtedy sklepienia, wykonano nowy dach i więźby dachowe, renowację okien , renowację podłogi. Więźba dachowa to jest szkielet dachu który przenosi obciążenia z pokrycia dachowego na konstrukcję nośnych ścian budynku . Sprawiono wtedy nowe organy i nowe schody na chór. Jedną z zakrystii i kapitularz zamieniono na kaplicę Matki Boskiej Pocieszenia. Dobudowano kaplicę grobową . W roku 1875 odbudowano kościelną wieżę wg projektu Franciszka Tournella . W wieży zamontowano drewnianą konstrukcję sygnowaną Gearge Gandier 1722 . W roku 1875 ogrodzono teren kościelny murem .
W latach 1904-1905 usunięto zewnętrzne tynki . W roku 1957 wyremontowano wnętrze kościoła. W dniu 25 marca roku 1992 ustanowiono diecezję kaliską bullą papieża Jana Pawła II „ Totus Tuus Poloniae pop ulus „ i podniesiono kościół pw. św. Mikołaja Biskupa do rangi katedry . 12 kwietnia roku 1992 biskupem kaliskim został Stanislaw Napierała. W latach 1993-1996 przeprowadzono ponowny remont katedry. W latach 2022 i 2223 oczyszczono elewację zewnętrzną świątyni .
Kościół ma trzy nawy , kaplice , prezbiterium i kruchty przy wejściu. Bryła zewnętrzna kościoła jest w formie bazyliki . Prezbiterium jest węższe i niższe od korpusu nawowego, ma dwa przęsła i prostą ścianę. Z lewej strony w przybudówce znajduje się zakrystia a na piętrze skarbiec . Do zakrystii przylega kaplica Matki Boskiej Pocieszenia do której jest wejście z nawy bocznej . Wieża z kruchtą w podziemiu położona jest nad wejściem głównym . Od lewej strony do wieży przylega kaplica grobowa . Pod kościołem znajdują się krypty grobowe . Nawa główna otwarta jest do bocznych poprzez arkady z filarami. Na sklepieniach znajduje się dekoracja stiukowa wg tzw. typu lubelsko - kaliskiego o motywach rozet, rombów i owali . W prezbiterium sklepienie jest gwiaździste. W zakrystii jest gotyckie sklepienie krzyżowo - żebrowe a w skarbcu kolebkowo - krzyżowe . Dalej w kaplicy jest sklepienie neogotyckie - krzyżowo - żebrowe . Ściany prezbiterium są pokryte polichromią z roku 1905 ze scenami z życia księcia Bolesława Pobożnego i jego żony błogosławionej Jolanty której autorem był krakowski artysta Włodzimierz Tetmajer, brat przyrodni poety Kazimierza Przerwy Tetmajera .
Wyróżnia się barokowy ołtarz główny z roku 1662 z rzeźbami świętych i Boga Ojca . W ołtarzu znajdował się od roku 1621 obraz "Zdjęcie Chrystusa z Krzyża" wykonany przez Petera Paula Rubensa. Obraz ten zakupił w pracowni PP. Rubensa w Antwerpii starosta bydgoski Piotr Żeromski, poseł króla Zygmunta III Wazy do namiestnika hiszpańskiej części Niderlandów. Ofiarował on ten obraz do ołtarza głównego w katedrze . W roku 1973, w nocy z 13 na 14 grudnia, obraz mógł być skradziony a dla zatarcia śladów podpalono ołtarz . W roku 1993 zbudowano nowy ołtarz wykonany z karraryjskiego marmuru. Dziś w ołtarzu znajduje się kopia obrazu . Nad obrazem Rubensa znajduje się obraz św. Mikołaja który jest patronem katedry . Jest i trzecia kondygnacja powyżej poświęcona Bogu Ojcu i Duchowi Świętemu . Przy tabernakulum umieszczono figurę Matki Bożej Wniebowziętej . W prezbiterium są dębowe stalle gdzie są postacie św. Józefa, św. Jana Chrzciciela i dwunastu apostołów . Ciekawy jest ołtarz boczny znajdujący się po lewej stronie ołtarza głównego. Nazywany jest ołtarzem Pięciu Krzyży. W centrum jest rzeźbiony krucyfiks barokowy i cztery postacie : Mojżesz z wężem na krzyżu, św. Piotr trzymający krzyż obrócony na dół, św. Andrzej brat Piotra trzyma krzyż w kształcie X i św. Helena matka Konstantyna Wielkiego która podróżując w Ziemi Świętej odnalazła krzyż Chrystusa . Pod krzyżem z Jezusem jest obraz Matki Bożej Bolesnej z końca XVIII wieku .
Ołtarze boczne mają wyposażenie w formie rokoko . Ciekawe są witraże i polichromia Włodzimierza Tetmajera w kaplicy Matki Bożej Pocieszenia . Polichromia zawiera patriotyczne treści. Witraże są barwne z dekoracjami motywu roślinnego przedstawiają św. Kingę , św. Kazimierza i św. Franciszka z Asyżu , św. Augustyna , św. Tomasza .
O pochówkach w podziemiach kościoła informują epitafia i księgi kościelne. Pochowano tu cenionego wojewodę pomorskiego, historyka króla Władysława IV, Stanisława Kobierzyckiego. Urodził się około roku 1600 a zmarł w roku 1665 w Kaliszu . Upamiętniło go epitafium ufundowane w 1670 roku przez biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebickiego . Pod ołtarzem znajdował się grób Kanoników Laterańskich a po środku prezbiterium członków rodzin szlacheckich . Krypt grobowych w podziemiach kościoła było kilkanaście i zawierały od kilku do kilkunastu trumien . Z biegiem lat kolejne przebudowy zacierały ślady pochowanych osób .
Budynek dawnego klasztoru wzniesiony został w roku 1448 i stoi z lewej strony kościoła frontem do kościoła . Murowany z cegły jest prostokątny, piętrowy. Pod częścią budynku znajdują się piwnice . Do roku 2014 był siedzibą biskupa diecezjalnego. Dziś też tam mieszka inny biskup. Na dziedzińcu katedralnym jest kapliczka murowana z Jezusem Frasobliwym przeniesiona z Nowego Rynku . W latach 70. XX wieku proboszcz ksiądz Stanisław Piotrowski umieścił na murze pierwsze tablice pamiątkowe i epitafia . Na dziedzińcu jest uszkodzony dzwon „ Mikołaj „ . Ten dzwon odrestaurowany w roku 1912 umieszczono na dzwonnicy . W czasie II wojny światowej okupanci niemieccy wywieźli dzwon z przeznaczeniem na złom . Odnaleziono go okaleczonego w roku 1947 we Wrocławiu . Dzwon jest piękny .
Patronem parafii jest św. Mikołaj Biskup i św. Walenty który też był biskupem . Relikwie o których wspominają media to w roku 2006 sprowadzone z Włoch relikwie św. Ojca Pio . Drugimi są relikwie błogosławionego Franciszka Stryjasa w złotej trumience. Był on nauczycielem religii i w czasie II wojny światowej prowadził tajne nauki do pierwszej komunii . Zmarł zakatowany w więzieniu kaliskim przez hitlerowców . W roku 2016 w Niedzielę Miłosierdzia Bożego do katedry sprowadzono relikwie św. Faustyny Kowalskiej . Od czerwca roku 2023 w świątyni są relikwie błogosławionego Kardynała Stefana Wyszyńskiego .
W kościele św. Mikołaja ochrzczony został Adam Asnyk : poeta, publicysta, działacz patriotyczny . W świątyni ślub z Jarosławem Konopnickim wzięła Maria Konopnicka , polska poetka . W tym kościele modlił się król Kazimierz Wielki i król Władysław Jagiełło .Najważniejsze wydarzenie w historii parafii odbyło się w dniu 4 czerwca 1997 . Wtedy po celebrowanej Mszy św. na Placu Świętego Józefa w Kaliszu papież Jan Paweł II udał się Katedry na prywatną modlitwę dziękczynienia. Lokalizacja : Kalisz. Parafia p.w. św. Mikołaja Biskupa ( Katedra ).
