Zbaraż Nowy, pow. berdyczowski

Zbaraż Nowy, wś na lewym brzegu Desny, przy ujściu do niej ruczaju Bytaj, pow. berdyczowski, w 3 okr. pol, gm. Samhorodek, o 50 w. od Berdyczowa, ma 552 mk. Podług Pochilewicza w 1863 r. było tu 609 mk. i 1114 dzies, Posiada cerkiew Uśpieńską, z muru wzniesioną w 1799 r. na miejsce dawniejszej i uposażoną 44 dzies. ziemi. Ruczaj Pytaj rozdzieła wś Z. od Hubina. W wiekach odległych w okolicach tych koczowały plemiona turskie, następnie leżały w tak zw. ziemi Bołockowskiej. Hubin jeszcze z tej odległej epoki pochodzi, Z. zaś znacznie późniejszego założenia, wziął nazwę od ks. Zbarazkich już w XVII w., którzy posiadali tu Przyłukę, której częścią składową był obszar na którym osiedlił się Z. Wraz z Hubinem Z. w owym czasie był miejscem dobrze zabezpieczonym od napaści tatarskiej: jeszcze dziś te dwie osady otaczają dokoła wały i rowy, Według taryfy podymnego województwa bracławskiego z 1629 r. Z. był miasteczkiem i posiadał 465 dym. (Jabłonowski, Ukraina I, 135). Za czasów wojen kozackich za Bohdana Chmielnickiego, Kozacy w 1651 r. zamknęli się w Z. Pisze też Łukasz Hulewicz, rotmistrz JKM. „że z poblizkich miasteczek wojska polskie, to jest z Komora, z Przyłuki, Hubina i Zbaraża Nowego częścią Kozaków wybiły, częścią rozegnały" (Spomn. ojczyste, t. II, str.*71). Od ks. Zbarazkich Z. wraz z Przytuką, drogą związków rodzinnych, przechodził następnie do znakomitych również rodzin, jako to: ks. Wiszniowieckich, Warszyckich, Pociejów i wreszcie Borzęckich. W nowszych czasach nastali tu Kopczyńscy, dziś Abramowiczów.
[SGKP]