Portal w rozbudowie, prosimy o wsparcie.
Uratujmy wspólnie polską tożsamość i pamięć o naszych przodkach.
Gawroński Franciszek (1787-1871)
14.06.2026
Dzieciństwo i młodość
Dzieciństwo spędził we dworze Radgoszcz (nie Radzieszów!) na płn od Tarnowa, który był majątkiem dziedzicznym. Jago młody uczeń krakowskich szkół był świadkiem przysięgi Tadeusza Kościuszki na Rynku Głównym.[11] Uczył się (od 1803) w Gimnazjum św. Anny w Krakowie.[9] Ukończył Studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, pozostając pod opieką stryja - biskupa Andrzeja Gawrońskiego[4]Po odbyciu podróży pod okiem stryja, zafascynowany Napoleonem Bonaparte wstąpił w 1809 w szeregi wojsk Księstwa Warszawskiego. Służył też pod ks. Józefem Poniatowskim, będąc pod Berezyną i pod Lipskiem w grupie oficerów otaczających dowódcę w ostatnich chwilach, oraz w Armii Napoleona aż do jego abdykacji, będąc w eskorcie cesarzowej. Został odznaczony Legią Honorową i Medalem św. Heleny, oraz awansowany na kapitana.[4]
Obywatel dwóch "krajów"
Franciszek - jego syn, przejął Młodziejowice z Boleniem w 1817 - co było mu przydatne aby objąć mandat posła (Ojciec jego utrzymał swój mandat z racji na pełnioną funkcję sędziego). Franciszek doprowadził owe dobra do rozkwitu, fundując wiele potrzebnych urządzeń gospodarczych, drogi, mosty, młyn i podnosząc dochody. Urządził też wówczas piękny 6-morgowy ogród w stylu angielskim, z egzotycznymi drzewami a także wzbogacił wiele sadów chłopskich. Był też właścicielem gospody w Czekaju.[4]
Jednocześnie, mając swobodny przejazd przez granicę (z racji na posiadanie dóbr po obu stronach), udzielał się towarzysko i politycznie w Krakowie, często bywając w wielu dworach. Zapewniło mu to wybór w 1817 na posła Sejmu Wolnego Miasta Krakowa reprezentującego oficjalnie Mogiłę. Razem z rodziną utrzymywali wówczas mieszkanie w Krakowie w domu między ul. Grodzką i Kanoniczą należącym do hr. Szaniawskiego.[4] W 1820 przenieśli się do domu Nikorowiczów na Małym Rynku., Został też prezesem oraz prezesem Towarzystwa Dobroczynności. Po śmierci Kościuszki wszedł w 1820 w organizację budowy kopca na jego pamiątkę.[4] Od 1825 był członkiem sejmowej Komisji do spraw Usamowolnienia Chłopów[10], Zajmował się też urządzaniem dóbr należących do Kościoła, m.in Ciężkowicami, Jurkowem, Prądnikiem Białym, Olszanicą, Bibicami, Giebułtowem.[4] Często bywał na balach, spotkaniach towarzyskich w Krakowie i zaprzyjaźnionych dworach, brał też udział w amatorskich dobroczynnych przedstawieniach - jakie były ówczesnym zwyczajem. W 1828 mieszkał, razem z bratem Wilhelmem na ul. Brackiej u p. Ramzy.[4] Wielkie szkody w Młodziejowicach i Boleniu wyrządził mu grad, który nawidził tę okolicę w 18292 roku.
W czasie wybuchu Powstania Listopadowego, już w grudniu 1830 powołany do wojska, wpierw w stopniu podpułkownika, pełniąc służbę szefa sztabu przy generale Dembińskim, a następnie pułkownika. Za udział w kampaniach odznaczony został krzyżem Virtuti Militari.[4]
W 1846 wziął udział w Powstaniu Krakowskim. Był za to przez Rosjan kilka miesięcy trzymany w śledztwie w Cytadeli Warszawskiej oraz odsiedział roczny wyrok.[6]
Niestety za udział w ruchu niepodległościowym jego majątek został zakwesterowany.[4] W efekcie w 1849 sprzedał Młodziejowice Węglińskiemu.[6]
Związek z Cecylią
Starał się kilkukrotnie o rękę panien - w tym w 1820 Amelii Bobrowskiej, lecz konkury przerwała mu śmierć ojca. Kolejne starania o rękę kuzynki Amelii Dembińskiej zniweczyła choroba Franciszka.[4]Przez prawie 40 lat, od 1825 roku Franciszek Gawroński był związany długoletnim, platonicznym romansem/narzeczeństwem z Cecylią Dembińską (ur. ok. 1790, zm. 1862), siostrą generała Henryka Dembińskiego. Pierwotnie jego oświadczyny ostały odrzucone, jednak wywiązała się dzięki nim wielka zażyłość.
"Będąc w ogrodzie tamtejszym, poszliśmy z rana zbierać truskawki; znalazłszy się na sam z moją damą, przypomniałem moje dobre chęci i powtórzyłem w najgorętszych wyrazach swoje oświadczenie, które choć nader czule i wdzięcznie przyjęła, w odpowiedzi bynajmniej mnie nie zadowoliła. Mocno zatem narzekając aż do łez, tyle poruszyłem moją damę, że mnie w najlepszy sposób zaczęła uspakajać, przyrzekając przyjaźń mi dochować, jako jej nader wartującemu, ale wraz prosząc, abym zaniechał dalszych kroków, gdyż się iść za mnie zdecydować nie może i prosi pozostać w przyjacielskich stosunkach, widząc tak mocne moje przywiązanie."[4]
Związek ten był znany, komentowany i był powodem wielu domysłów i plotek. W domu Dembińskich była często, sam pisząc że się "bez tego już obyć nie może". Odwiedzał ich też Jurkowie i Górach.[4]
Był to pułkownik Gawroński, jadący z Krakowa z panną Dębińską. Takie dzieje tych istot dwojga. Przed 30 laty [przesada - 14 lat] ten sam człowiek zakochał się w tej samej pannie. Co rok oświadczał się; gdy wojował z Napoleonem, z placu bitwy przesyłał o zwykłym dniu oświadczenie swoje [przesada, wtedy jeszcze nie starał się o jej rękę]. Panna Dębińska odmawiała zawsze. Potem żył on w Krakowie i ona tam, co dzień się widywali, raz na rok on prosił o jej rękę, zawsze odmówiony, nigdy nie odchodził. Nareszcie teraz przystała ona; on w sześćdziesiątym roku życia [przesada, w 52]. siadł do jednego powozu z nią i pojechał do Rzymu, by w Rzymie z nią się ożenić. Wczoraj przyjechał, ledwo wysiadł, przyszedł do Leprego szukać Polaków. Znalazł nas. Wiedziałem już o jego historii. Widok jego mnie przeraził. Jean Paul by z tej figury coś wściekle śmiesznego, i zarazem dziwacznego by usnuł. Bo znać, znać miłość w oczach bladobłękitnych tego pułkownika i każden zmarszczek na jego twarzy zdaje się tańcować z radości, że bliska już ślubu godzina.[7]
Stanisław Mieroszewski w tonie drwiącym pisał o Franciszku: "....nie chcący się starzeć, w peruce, dyrygujący kadrylem, był śmieszny także i dlatego, że gdy rodzice pannie Cecylii Dembińskiej, kochającej go, nie pozwolili na to małżeństwo, oboje nawet w późnej starości udawali platonicznie w sobie zakochanych, a on o swej „panience" zawsze mówił. Udali [się] na kilka lat przed śmiercią do papieża z prośbą o dyspensę i tej nie dostali. Wtedy złe języki mówiły, że papież miał im powiedzieć, że teraz już nie warto, by się pobrali."[10] (Nie jest jasne z jakiego powodu mieliby w wieku podeszłym takiej dyspensy potrzebować).
Oboje pozostali w tym związku aż do śmierci Cecylii w 1862 r. Nekrolog Cecylii w prasie kilkukrotnie między wierszami daje do zrozumienia o żalu przyjaciół i sercu jaki dla nich posiadała.
Zakończenie życia
--> Genealogia Gawrońskich
Bibliografia
[1] Czas 19.4.1871
[2] Oss. 141-2-DE-8098
[3] wielcy.pl (błędy)
[4] Gawroński Franciszek, Pamiętnik r. 1830/31 i księga pamiętnikowa (1787-1831) pułkownika Franciszka Salezego Gawrońskiego, (oprac. Jan Czubek), Kraków 1916
[5] Gawrońscy w Młodziejowicach, w: Nadwiślańskie pejzaże 2010, nr 1-2
[6] Girtler, Kazimierz, Opowiadania t. II
[7] Krasicki Zygmunt, Listy do Delfiny Potockiej, t. I
[8] Maciąg Kazimierz, "Natchnienie poezji było nie do wysłowienia ani opisania”. Uczta u Januszkiewicza i prelekcje w Collège de France wśród paryskich osobliwości w dzienniku Franciszka Salezego Gawrońskiego, w: Rozprawy i artykuły, Uniw. Rzeszowski 2022, nr 12
[9] Leniek Jan (oprac.), Książka pamiątkowa ku uczczeniu jubileuszu trzechsetnej rocznicy założenia Gimnazyum św. Anny w Krakowie
[10] Mieroszewscy Sobiesław i Stanisław, Wspomnienia lat ubiegłych, Kraków 1964
[11] Czas 18.4.1871