Pleśnisko, pow. złoczowski

Pleśnisko, jestto płd. zach. część Podhorzec, wsi pow. złoczowskiego. Niegdyś stał na tern miejscu starożytny gród ruski, sięgający prawdopodobnie przedhistorycznych jeszcze czasów. Jest to wyniosła wierzchowina, pełna dzikich wyłomów i jarów, pokryta w przeważnej części lasem. Na zboczu wierzchowiny wznosi się wśród lasów, w odległości 2 kim. od Podhorzec, cerkiew murowana z monasterem oo. bazylianów, zwanym pospolicie monaster podhorecki na Pleśnisku (ob. Podhorce). Nieco na płn. od monasteru leży na wyższem wzgórzu uroczysko dawnego monasteru i drewnianej cerkwi, która tu istniała do 1706 r. Pierwotną założycielką monasteru miała być około 1180 r. św. Helena, córka Wszewołoda, ks. bełzkiego, a żona Kazimierza Sprawiedliwego. Na półnoo góry, na której stoi klasztor bazyliański, wiedzie stroma ścieżka na obszerną pagórkowatą płaszczyznę, porośniętą w części lasem. Na tej płaszczyznie ciągną się dwa wały równoległe od siebie. Po za wałami ściele się orne pole. Wały i rowy pozarastały grabiną i bukami. Minąwszy okopy, wchodzimy na spadzistą górę, na której się wznosi wysoka mogiła. Mogiłę tę rozkopano na rozkaz gubernatora Hauera w r. 1816 i znaleziono w niej mnóstwo ludzkich kości. Oprócz tej mogiły znajduje się na tym obszarze dużo mniejszych mogił, najwięcej przy drożynie wiodącej z monasteru, obok wałów, do Podhorzec. Czynione w różnyoh czasach poszukiwania świadczą, że nie wszystkie mogiły z jednego pochodzą czasu. Te mogiły stanowią jedyny ślad starożytnego grodu, który w XII i XIII w. ważne zajmował stanowisko na Rusi halickiej. Pierwszą wzmiankę o tym grodzie znajdujemy w „Słowie o pułku Igora". Poeta opisując sen w. ks. kijowskiego Światosława, mówi, że „bisowe wrony krakały przez noc całą na błoniach Pleśniaka". W czasie wyprawy Igora na Połowców panował w Haliczu kniaź Jarosław, teść jego. Po śmierci Jarosława w 1187 r. wygnali bojarzy jego syna Włodzimierza. Wypędzony książę udał się do króla węgierskiego z prośbą o pomoc w r. 1188. Tymczasem zawładnął Haliczem Roman, ks. wołyński, porozumiawszy się z niektórymi halickimi bojarami. Przed przemagającą siłą króla węgierskiego musiał on wprawdzie uchodzić, ale niebawem otrzymał posiłki od swego teścia Ruryka, wtargnął do kraju i zajął Plesnisko. Węgrzy, nie radzi, że Roman opanował tak ważną miejscowość, uderzyli na P. i zajęli je po zaciętej walce. W r. 1190 ustąpili Węgrzy z Halicza wskutek ugody zawartej z Polską, i wtedy to dopiero otrzymał ten gród Włodzimierz, syn Jarosława. Po bezpotomnej śmierci Włodzimierza w r. 1198 osiadł w Haliczu Roman, ks. wołyński, a gdy tenże zginął w bitwie pod Zawichostem w r. 1205, rozpoczęły się znowu długie walki o posiadanie Halicza. Niezaprzeczone prawo do tego grodu mieli synowie Romana: Daniel i Warni ko. Pobili oni Węgrów w bitwie nad Styrem i Słuczem, a pogodziwszy się z książętami ruskimi, uderzyli połączonymi siłami w r. 1231 na P., zajęte przez stronników węgierskich. Po zaciętej walce zdobył Daniel ten gród. Gdy jednak Tatarzy w r. 1241 na Ruś wpadli, uderzyli także na P., zajęli je i zniszczyli do szczętu. Po tym pogromie nie odbudowano już P., a jako warownię w tych stronach wzniesiono prawdopodobnie nieco dalej na płn.–wschód zamek oleski (ob. t. VII, str. 465). Poszukiwania archeologiczne czyniono tu różnemi czasy. W r. 1811 rozkopał trzy mogiły ks. Kampaniewicz i znalazł w nich szkielety ludzkie, a przy nich dwa ćwieki żelazne, kawałki szkła i czerepów. W r. 1833 czynił poszukiwania Działyński, w r. 1857 Bielowski, w r. 1874 Szaniawski najgruntowniejsze jednak T. Ziemięcki (ob. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej, wyd, komisyi antropologicznej Akad. umiejęt. w Krakowie, t. VI, 1882, str. 58; t. VII, 1883, str. 41; t. VIII, 1884, str. 94). Pewna część przedmiotów, znalezionych wśród tych poszukiwań, mieści się w zamku podhoreckim, niektóre w muzeum Ossolińskich a inne w muzeum krak. Akad. umiejęt. Na lwowskiej wystawie archeolo gicznej, urządzonej w r. 1885, znajdowały się niektóre z tych przedmiotów (ob. Katalog wystawy JVs 2303). Dokładny plan sytuacyjny P. zdjął Szczęsny Morawski i załączył go do swej rozprawki: „Rzut oka na szczątki histo rycznego grodu niegdyś zwanego Pleśnisko'' (Bibl. Ossol., 1847, zesz. XI, str. 514 do 521). Czytaj także: „Zhadka pro Plisnesko wedlia opowidania d-ra Szaranewycza (Zorza, czytanoczka dla selskich ludej, ułoży w O. Partyckij, Knyżka druha, u Lwowi, 1870, str. 45 do 57).

[SGKP]