31035: Erazm Jerzmanowski

Erazm Franciszek Jerzmanowski h. Dołęga Ur. 2.6.1844 Tomisławice[2][3][4] chrz. 16.8.1844 Rdułtów[21], zm. 7.2.1909 Prokocim (Kraków).[2][4] Syn Franciszka i Kamili Kosowskiej[2] Miał 6 rodzeństwa: Maurycego, Leopolda, Konstantego - również Powstańca 1863, Henryka, Apolonię i Marię.

Pochodził z rodziny o bogatych tradycjach patriotycznych. Spowinowacony z ojcem Jan Paweł baron Jerzmanowski był pułkownikiem w Armii Napoleońskiej a później generałem w Powstaniu Listopadowym.[18][22] Dzieciństwo spędził w niewielkim majątku ziemskim należącym do jego ojca - Domanikowie, w kaliskiem. Szkołę średnią skończył w Warszawie po czym wstąpił do Instytutu Politechnicznego Rolniczo-Leśnego w Puławach.

Wraz z innymi studentami bił się u boku Langiewicza. Służył w oddz. Miniewskiego (w wyprawie krak. w legii zagrań.). Walczył w lasach Olkuskich, pod Krzykawką i Chęchłami. W drodze powrotnej zatrzymany i internowany przez Austriaków osadzony w Ołomuńcu.
(Informacje osobiste Erazma Jerzmanowskiego z czasów Powstania były przechowywane w Bibliotece Polskiej w Rapperswilu, jednak zostały wraz z innymi zniszczone w czasie IIWŚ)[18]

Po powstaniu i zwolnieniu przymusowo na emigracji w Paryżu. Kontynuował tam naukę. Uczeń Akademii Wojskowej w Metzu. Uczył się też w Szkole Wyższej Polskiej na Montparnasse i Cesarskiej Szkole Górniczej. W 1870 walczył w wojnie francusko-pruskiej, zostając odznaczony Krzyżem Legii Honorowej.

Skończył tam szkołę politechniczną i wyjechał do Ameryki osiadając w Buffalo, w charakterze przedstawiciela kapitalistów francuskich celem wybudowania tam fabryki gazu. Wynalazkami dobił się znacznego majątku. Odniósł olbrzymi sukces w USA jako wynalazca i przemysłowiec w branży gazowej „człowiek, który oświetlił Amerykę”.

Z przedstawiciela kompanii francuskiej, młody inżynier stał się wkrótce jednym z dyrektorów towarzystwa akcyjnego, wybudował fabryki gazu: w Nowym-Yorku, na Brooklinie, w Baltimor, Indianapolis i wielu innych miastach. Dzięki swoim wynalazkom i ulepszeniom, a także prężnej działalności Po kilkunastu latach do szedł do wielkiej fortuny. Za oceanem uczestniczył w życiu tamtejszych kolonij polskich, wybudował dwa kościoły w Nowym-Yorku, zakładał biblioteki i czytelnie, a jednocześnie pamiętał o kraju ojczystym, wspierając hojnie jego instytucje filantropijne i kulturalne. Był najbogatszym Polakiem w USA i 69 na liście najbogatszych obywateli Ameryki. Wspierał też Skarb Narodowy, stając się pierwszym jego komisarzem na Stany Zjednoczone.[23]

Po 25 latach powrócił do kraju i zamieszkał w Galicji.[1] Nabyło dobra Prokocim. Wystawił tu pałac, stworzył piękny park a jednocześnie prowadził ożywioną działalność społeczną, m.in fundując u siebie ochronkę.[10] Wykupił także z rąk bardzo nieprzychylnych Polakom majątek Chodów w pow. kolskim, przeznaczając go dla rodziny[27] Współzałożyciel Towarzystwa Szkoły Ludowej.[2][5][10] Łożył także na powstanie Towarzystwa Szkoły Ludowej w USA.[26]
W 1894 był członkiem Rady Muzeum w Rapperswilu, przekazał do Muzeum buławę z XVI wieku a także wsparł znacznie fundusz stypendialny dla uczącej się młodzieży.[25]

Zarówno Erazm jak i jego żona odznaczali się elegancją i pięknym wyglądem. W 1890 prasa pisała: "Jest to mężczyzna lat czterdziestu kilku, ujmującej powierzchowności, wzrostu słusznego, niezmiernie inteligentny i mówiący wybornie po polsku. Ożeniony jest z Amerykanką, kobietą piękną, uprzejmą i bardzo ożywioną w rozmowie"[11] Anna Dzięgiel, zam. Pyrczak, z rodziny prokocimskiej, wspominała że Jerzmanowski jeździł powozem zaprzężonym w trzy pary koni a jego żona towarzyszyła mu w pięknych strojach.[10] Stanisława Orzechowska, inna mieszkanka Prokocimia pamiętała że razem lub osobno lubili spacerować po parku, ona osłaniająca się od żaru parasolką.[10]

Był przeciwnikiem antysemityzmu, podkreślał wartość jedności narodowej, edukacji i pracy organicznej. Jego filantropia wynikała z głębokiej wiary katolickiej i poczucia obowiązku wobec bliźniego. W 1889 został odznaczony Orderem św. Sylwestra przez papieża Leona XIII za gorliwość w popieraniu sprawy katolickiej i hojność.

Pochowany w Krakowie na cmentarzu Rakowickim, pomiędzy kwaterami IIa i VII[8], ma także tabliczkę memoratywną w Warszawie, na Cmentarzu Powązkowskim, kw. 165, rz. 1, m. 3,4, w grobie rodzinnym Jerzmanowskich i Gołembowskich[7], oraz na Powązkach Wojskowych w kwaterze C12 w (powstańczej).

W testamencie przeznaczył 1,2 mln koron na przyznawany corocznie fundusz PAU dla jednego z wybitnych polskich humanistów lub działaczy społecznych.