31035: Erazm Jerzmanowski

Erazm Franciszek Jerzmanowski h. Dołęga Ur. 2.6.1844 Tomisławice[2][3][4] chrz. 16.8.1844 Rdułtów[21], zm. 7.2.1909 Prokocim (Kraków).[2][4] Syn Franciszka i Kamili Kosowskiej[2] Miał 6 rodzeństwa: Maurycego, Leopolda, Konstantego - również Powstańca 1863, Henryka, Apolonię i Marię.

Młodość

Pochodził z rodziny o bogatych tradycjach patriotycznych. Spowinowacony z ojcem Jan Paweł baron Jerzmanowski był pułkownikiem w Armii Napoleońskiej a później generałem w Powstaniu Listopadowym.[18][22] Dzieciństwo spędził w niewielkim majątku ziemskim należącym do jego ojca - Domanikowie, w kaliskiem. Szkołę średnią skończył w Warszawie po czym wstąpił do Instytutu Politechnicznego Rolniczo-Leśnego w Puławach.

Udział w Powstaniu

Udział w Powstaniu prawdopodobnie rozpoczął wraz z innymi studentami od wejścia w skład "Puławiaków" pod dowództwem Leona Frankowskiego i Antoniego Zdanowicza biorąc udział w potyczce pod Kurowem 24.1.1863 a następnie 8.2.1863 pod Słupczą. Po tej porażce powstańcy, w tym Adam Chmielowski i zapewne też Erazm Jerzmanowski przeszli pod komendę Langiewicza w zgrupowaniu pod Świętym Krzyżem, przechodząc cały szlak w bitwach pod Małogoszczą, Pieskową Skałą, Skałą, Chrobrzem i Grochowiskami. Udało mu się uniknąć internowania przez władze austriackie i wraz ze znanym sobie Miniewskim - wówczas już dowódcą, wziął udział w wyprawie, w Legii zagranicznej dowodzonej przez Francesco Nullo. Zapewne wówczas miał już stopień porucznika. Walczył w lasach Olkuskich, pod Podlesiem i Krzykawką. Po bitwie uciekał z innymi przez Chechły lecz został zatrzymany i internowany przez Austriaków i osadzony w Ołomuńcu.
(Informacje osobiste Erazma Jerzmanowskiego z czasów Powstania były przechowywane w Bibliotece Polskiej w Rapperswilu, jednak zostały wraz z innymi zniszczone w czasie IIWŚ)[18]

Emigracja

Po powstaniu i zwolnieniu przymusowo na emigracji w Paryżu. Kontynuował tam naukę.
Dokończył gimnazjalną edukację w Szkole Wyższej Polskiej na Montparnasse, po czym wstąpił do Cesarskiej Szkole Górniczej. W 1866 rozpoczął studia w Akademii Wojskowej w Metzu. W 1870 walczył w wojnie francusko-pruskiej, zostając odznaczony Krzyżem Legii Honorowej.

W 1871 francuscy przemysłowcy wysłali go do Nowego Jorku do pracy przy systemie oświetleniowym opartym na lampach Drummonda i budowie fabryki gazu. System ten był trudny w obsłudze i kosztowny. Jerzmanowski brał udział w tworzeniu nowych rozwiązań. W 1882-3 opatentował nowe rozwiązania poprawiające efektywność i bezpieczeństwo. Innowacja obniżała ilość tlenku węgla w dostarczanej mieszance po raz pierwszy poniżej poziomu zagrożenia. Proces ten został nazwany "Procesem Jerzmanowskiego". Na bazie tych wynalazków powstała nowa spółka Equitable Gas Company, do której Jerzmanowski wniósł swoje patenty aportem, stając się współudziałowcem przedsięwzięcia. Firma mogła sobie pozwolić na agresywną politykę cenową co doprowadziło do rozbicia kartelu i przejęcia rynku oświetleniowego w wielu miastach. W efekcie kolejnych prac Jerzmanowski stał się właścicielem ponad 20 patentów i milionerem zostając w 1890 dyrektorem Chicago Gaslight and Coke Company. Zwany był "Człowiekiem, który oświetlił Amerykę". Był najbogatszym Polakiem w USA i 96 na liście najbogatszych obywateli Ameryki.[9][23][25][26]

Za oceanem uczestniczył w życiu tamtejszych kolonii polskich. Ufundował kościół polski pod wezwaniem św. Antoniego w Jersey City oraz wsparł budowę kościoła pw. św. Stanisława w Nowym Jorku. Zakładał biblioteki i czytelnie - np. Czytelnię Polską w Nowym Jorku. W 1886 założył, stał na czele i w pełni fundował prace Komitetu Centralnego Dobroczynności - pierwsze instytucji w USA wspierającej polskich imigrantów. Wspierał też Skarb Narodowy, stając się pierwszym jego komisarzem na Stany Zjednoczone.[23] Łożył na powstanie Towarzystwa Szkoły Ludowej w USA.[26] Działał w Związku Narodowym Polskim. Finansował udział Polaków w Wystawie Światowej w Chicago w 1893 roku oraz budowę pawilonu amerykańskiego w Powszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie w 1894 roku. W 1894 roku został pierwszym prezesem powstałej w Chicago Ligi Polskiej. Był też wówczas członkiem Rady Muzeum w Rapperswilu, przekazał do Muzeum buławę z XVI wieku a także wsparł znacznie tamtejszy fundusz stypendialny dla uczącej się młodzieży.[25] Jednocześnie nieprzychylna część prasy polonijnej próbowała każdy jego ruch ośmieszyć, podobnie jak np. drwiono z samej idei muzeum zlokalizowanego w Szwajcarii. W 1889 za gorliwość w popieraniu sprawy katolickiej i hojność, zasługi dla Kościoła, Ojczyzny i ludzkości został przez papieża Leona XIII mianowany Komandorem Orderu Św. Sylwestra. Był pierwszym obywatelem amerykańskim uhonorowanym tym odznaczeniem.

Powrót do kraju

Po 25 latach powrócił do kraju i zamieszkał w Galicji.[1] Nabyło dobra Prokocim. Wystawił tu pałac, stworzył piękny park a jednocześnie prowadził ożywioną działalność społeczną, m.in fundując u siebie ochronkę.[10] Wykupił także z rąk bardzo nieprzychylnych Polakom majątek Chodów w pow. kolskim, przeznaczając go dla rodziny.[2][5][10] [27]

W Kraju fundował i wpierał dziesiątki dzieł. Wsparł budowę kościołów w Zakopanem, Szczawnicy, Okopach Świętej Trójcy. Wspomagał Bank Ziemski w Poznaniu, Towarzystwo Kolonii Wakacyjnych, Macierz Szkolną dla Księstwa Cieszyńskiego, założone w Krakowie przez ks. Kazimierza Siemaszkę schronisko dla biednych i osieroconych chłopców. Fundował szkoły powszechne w Prokocimiu, Krzyszkowicach, Białej i Szczawnicy. Wspierał gimnazjum polskie w Cieszynie, budowę Domu Akademickiego dla studentek w Krakowie, Stowarzyszenie Nauczycielek w Krakowie, Muzeum Techniczno-Przemysłowe, Towarzystwo Pomocy Naukowej im. Karola Marcinkowskiego, Towarzystwo im. Stanisława Staszica we Lwowie, Dom Polski w Morawskiej Ostrawie, paryskie Towarzystwo „Bratnia Pomoc”, Towarzystwo Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania 1863-1864, budowę pomnika Chopina w Paryżu, budowę pomnika powstańców w Rzeszowie, pomnika Tadeusza Kościuszki w Chicago i Rzeszowie, budowę pomnika powstańców styczniowych na cmentarzu w Rzeszowie. Ufundował witraże Józefa Mehoffera w katedrze wawelskiej oraz witraże w kościele parafialnym w Bieżanowie. Był honorowym założycielem Krakowskiego Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami oraz finansowym fundatorem założonego w 1891 roku przez Adama Asnyka Towarzystwa Szkoły Ludowej. Wiele poloników zakupił i przekazał Bibliotece Jagiellońskiej. Wspierał też chojnie dzieło swojego przyjeciela ze studiów - Adama Chmielowskiego.[10][29]

Postawa i ostatnie lata życia

Zarówno Erazm jak i jego żona odznaczali się elegancją i pięknym wyglądem. W 1890 prasa pisała: "Jest to mężczyzna lat czterdziestu kilku, ujmującej powierzchowności, wzrostu słusznego, niezmiernie inteligentny i mówiący wybornie po polsku. Ożeniony jest z Amerykanką, kobietą piękną, uprzejmą i bardzo ożywioną w rozmowie"[11] Anna Dzięgiel, zam. Pyrczak, z rodziny prokocimskiej, wspominała że Jerzmanowski jeździł powozem zaprzężonym w trzy pary koni a jego żona towarzyszyła mu w pięknych strojach.[10] Stanisława Orzechowska, inna mieszkanka Prokocimia pamiętała że razem lub osobno lubili spacerować po parku, ona osłaniająca się od żaru parasolką.[10]

Był przeciwnikiem antysemityzmu, podkreślał wartość jedności narodowej, edukacji i pracy organicznej. Jego filantropia wynikała z głębokiej wiary katolickiej i poczucia obowiązku wobec bliźniego. Często przebywał w otoczeniu weteranów Powstania. Lubił spotykać się z nimi w hotelu Grand, a także jadłodajni Brata Alberta. Mówił, że ceni ich towarzystwo bardziej niż salony Krakowa.

Podczas obchodów 27 rocznicy Powstania w Nowym Jorku powiedział: "W wieku lat młodocianych zaciskałem pięści widząc sromotne z nami obchodzenie się wrogów. Stawszy się mężem, chwyciłem za oręż. I ja walczyłem w szeregach powstańców roku 1863 z modlitwą w sercu: „Wolność, daj nam, Panie!". Gdym chwycił za kij pielgrzymi polskiego tułacza, jedna tylko myśl mną kierowała - zdobyć fortunę ( ... ). Pragnąłem fortuny, bo czułem, że to jest potęga, której nam potrzeba, jeżeli istotnie przewodniczy nam zamiar odbudowania Polski."[10]

Pochowany został w Krakowie na cmentarzu Rakowickim, pomiędzy kwaterami IIa i VII[8]. W jego pogrzebie uczestniczyły rzesze krakowian z liczną grupą weteranów. Ma także tabliczkę memoratywną w Warszawie, na Cmentarzu Powązkowskim, kw. 165, rz. 1, m. 3,4, w grobie rodzinnym Jerzmanowskich i Gołembowskich[7], oraz na Powązkach Wojskowych w kwaterze C12 w (powstańczej) obok swojego brata Konstantego.

W testamencie przeznaczył 1,2 mln koron na przyznawany corocznie fundusz PAU dla jednego z wybitnych polskich humanistów lub działaczy społecznych. Laureatami owej Nagrody imienia Erazma i Anny małżonków Jerzmanowskich zostali m. in. Henryk Sienkiewicz, Ignacy Paderewski, Aleksander Brückner, Napoleon Cybulski, Emil Godlewski starszy, Stanisław Zaremba, Tadeusz Browicz, Benedykt Dybowski (nagroda nie była przyznawana w czasie komuny, wznowiona została w 2009 roku).

Rodzina

Małżeństwo:
Anna Koester, ur. 1856, zm. 11.10.1912 Drezno, Amerykanka niemieckiego pochodzenia
Ślub odbył się w 1873 roku w Stanach Zjednoczonych, najprawdopodobniej w Nowym Jorku.