Aleksander Fortunat Józef Roch Waligórski, h. Odrowąż. Chrz. 26.2.1802 Drugnia, Kielecczyzna[17], zm. 19.7.1873 Paryż. Syn Rocha, sędziego sądów woj. krakowskiego i Kornelii Goczałkowskiej. Miał rodzeństwo, m.in. Franciszka Izabela Kornelia (ur. 1791 Chrzanów)[13], Estera (1813 ślub z Franciszkiem Godowskim)[15], Izabela (1812 ślub z Antonim Grabiańskim)[16], Agnieszka Pryska Antonina Bogumiła (ur. 1798 Wola Duchacka)[14], Jan Kanty Józef Henryk Leopold (ur. 1803)[9], Leopold (zm. 1827)[10], Józef (1827 ożeniony z Marianną Grabowską),[11] Judyta (1832 ślub z Konstantym Iżyckim)[12]
Dzieciństwo Urodził się w rodzinie szlacheckiej - podsędka a później sędziego sądów województwa krakowskiego. Ojciec, (ur. 1858 Kobiernice, syn Szymona i Franciszki[20]), często zmieniał miejsce pracy, więc kolejne rodzeństwo rodziło się w innych miejscowościach.[4] Roch zmarł w 1843 w Dąbrowie w 85 roku życia.[19] Mniej więcej od 1815 do 1820 uczył się w Korpusie Kadetów w Kaliszu, po czym został przyjęty w 1820 do najlepszej wojskowej Szkoły Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierów w Warszawie. Następnie służył w stopniu podporucznika w półkompanii rakietników pieszych. Od 1826 został wykładowcó matematyki, geometrii i rysunku topograficznego w Szkole Aplikacyjnej. W 1828 został odznaczony Orderem św. Stanisława.[8]
Powstanie 1831 otrzymał stopień kapitana artylerii i krzyż virtuti militari Wziął udział w Powstaniu Listopadowym walczył w artylerii pieszej, uzyskując 21.3.1831 stopień porucznika a 14.9.1831 kapitana. Z korpusem gen. G. Ramorino, przekroczył granicę austriacką. W tym czasie otrzymał dwukrotnie Złoty Krzyż Virtuti Militari.[4][8]
Emigracja I Po upadku Powstania udał się na Emigrację. W 1833 w Bourges zorganizował w 1833 kurs artylerii. W dalszym ciągu kształcił się, w 1835–36 kształcił w École d’Application de l’Artillerie et Genie w Metz. Tam poznał norweskiego oficera artylerii, P.Ch. Holsta, który po zrobieniu kariery później zaprosił go do swojego kraju.[8]
W 1837–38 przebywał w Anglii, gdzie prawdopodobnie pracował jako inżynier cywilny. Wedle niepotwierdzonego przekazu dokonywał podobno wówczas m.in. korekt map Kaukazu na zlecenie władz brytyjskich. [8]
Od 1838 związał się z Norwegią (będącą wówczas w unii ze Szwecją. Formalnie miał więc paszport szwedki , co wywołało wiele nieporozumień w biografiach). Wykonywał w Skandynawii wiele prac inżynierskich. Wykonywał pomiary topograficzne w związku z poszerzaniem granic miasta Moss i planowaniem nowo powstającego miasta Sarpsborg. W Christianii (ob. Oslo) prowadził dokształcanie oficerów inżynierii i artylerii w dziedzinie geometrii wykreślnej, jednocześnie wykorzystując swoje kontakty ułatwiał sprowadzanie sprzętu technicznego do artylerii. Został asystentem w biurze kanałów i portów - jednocześnie zdał egzaminy z fizyki, chemii, mechaniki, hydrostatyki, hydrauliki i języków. Pozwoliło mu to na niezależność zatrudnienia - co miał na myśli planując walkę o niepodległość Polski. Zajmował się regulacją żeglugi, przystosowania kanłów wodnych, niwelację wodospadów w Norwegi i Szwecji.[8]
W 1847 została wydana jego mapa drogowa Norwegii, która stała się na wiele lat najlepszą mapą w kraju i otrzymała honorowe wyróżnienie.
Jesienią 1846 złożył rezygnację z zajmowanego stanowiska, niezadowolony ze współpracy z dyrektorem. Ministerstwo nie chcąc stracić tak cennego pracownika, postanowiło podzielić dotychczasowy urząd dyrektora ds. kanałów i portów na dwa nowe i powierzyć W. dyrekcję ds. kanałów. Ponieważ jako katolik i obcokrajowiec nie mógł objąć tak wysokiego stanowiska, ominięto problem, mianując go p.o. dyrektora. Zakres odpowiedzialności W. obejmował drogi wodne, jeziora, szlaki kolejowe i kanały. Rok 1847 upłynął na badaniach nad użeglownieniem dróg wodnych między jeziorem Randsfjorden przez jezioro Tyrifjorden do miasta Drammen.[8]
Na wieść o wrzeniu w Krakowie poprosił 5 IV 1848 o dymisję i udał się do ojczyzny. Kiedy rozruchy w Galicji nie przekształciły się w powstanie narodowe, zawiedziony W. pojechał do Paryża. Nawiązał tam bliskie stosunki z księciem Adamem Czartoryskim i zgodził się zostać agentem Hotelu Lambert na kraje skandynawskie. Wedle instrukcji otrzymanej 30 V 1848 miał „reprezentować sprawę i interes Polski w rzeczonych krajach, [...] zawiązać i utrzymywać stamtąd stosunki z prowincjami polskimi przez porty Morza Bałtyckiego”. Latem 1848 udał się z rodziną z Christianii, gdzie parlament próbował go zatrzymać w administracji dróg wodnych, do Sztokholmu. Wysyłał stamtąd do Hotelu Lambert obszerne raporty.[8]
Podczas pobytu w Sztokholmie zafascynował się nowego typu kołami, składającymi się z dwóch ruchomych względem siebie części (roux mobiles), wynalezionymi przez J.M. Hoene-Wrońskiego. Planował przeprowadzenie odpowiednich doświadczeń i zademonstrowanie wyposażonego w takie koła pojazdu królowi szwedzkiemu. Snuł projekty zaprowadzenia tego rodzaju komunikacji między Christianią a jeziorem Mjøsa.[8]
Latem 1849 przeprowadził wraz z płk. Ericsonem studia norweskiej rzeki Glommen, a następnie pomiary, na podstawie których sporządził projekt jej skanalizowania. Jesienią 1849 W. zakończył misję w Sztokholmie i powrócił do dyrekcji kanałów w Christianii na posadę asystenta, którą już kiedyś zajmował. Od końca 1849 do połowy 1851 zajmował się przede wszystkim projektami kanalizacji poszczególnych odcinków drogi wodnej od Mjøsa do Øyeren oraz użeglownieniem rzeki Lågen między miejscowościami Harpefoss i Øyer na północ od Lillehammer. Kierował badaniami mającymi na celu obniżenie poziomu lustra wody jeziora Øyeren i był konsultantem budowy kanału Halden. 13 XI 1849 Królewskie Norweskie Tow. Umiejętności w Trondheim powołało go na czynnego członka.[8]
Dzięki poparciu byłego przełożonego H. Auberta zatrudniono W. przy budowie pierwszej w Norwegii linii kolejowej, Christiania–Eidsvold, prowadzonej przez towarzystwo brytyjskie. Uczestniczył w pracach przygotowawczych, a następnie od lata 1851 do końca 1852 nadzorował roboty na odcinku Christiania–Lillestrøm.[8]
Od 1853 W. działał jako przedsiębiorca na własną rękę. W I tego roku podjął się wykonania dla miasta Moss kanału przecinającego sąsiadujący z nim półwysep i łączącego położone po obu jego stronach zatoki. Roboty zaczęły się w V 1853, kanał otwarto 5 XI 1855, choć prace wykończeniowe trwały do III 1856. Wkrótce po otwarciu tego kanału, 14 XI 1855, W. wyjechał z Norwegii, by wziąć udział w wojnie krymskiej. W Paryżu 15 II 1856 został awansowany do stopnia majora i mianowany kwatermistrzem sztabu Dywizji Polskiej Kozaków Sułtańskich organizowanej przez W. Zamoyskiego na żołdzie brytyjskim.[8]
Był naczelnym inżynierem rządowym w Christianii. W czasie wojny krymskiej, prosił o urlop nieograniczony, żeby się udać na plac boju; gdy rząd norweski urlopu od mówił, podał się do dymisyi i na Wschód pospieszył. Był jeneralnym kwatermistrzem dywizyi jenerała Zamoyskiego, w stopniu majora; ale nie długo już kampania trwała, a po jej ukończeniu Waligórski powrócił znowu do Norwegii, gdzie miał zasługi. Dawniejszą jednak posadę swoję znalazł już przez innego zajętą; pozostały mu więc tylko przedsiębiorstwa prywatne. Podjął się przekopania kanału, w celu połączenia z sobą dwóch zatok morskich, w mieście Moss, o sześć mil od Christianii; przy wykonaniu jednak tego przedsięwzięcia natrafił na nieprzewidziane w pokładach miejscowych trudności, które spowodowały wielkie koszta i zupełną biednego przedsiębiorcy ruinę. Zostawił tam pamiątkę po sobie: mapę geograficzną tego kraju, do dziś dnia poczytywaną za najlepszą. W tym czasie stracił żonę.
We Francji pracował jako inżynier i kartograf. W latach 1861 - - 1862 profesor matematyki do szkoły wojskowej polskiej w Cuneo, zostającej wtenczas pod zarządem jenerała Wysockiego. od V 1854 w paryskiej Szkole Polskiej na Batignolles kształcił się najstarszy syn, Władysław.
Powstanie Styczniowe Na pierwszą wieść o powstaniu 22 stycznia 1863 r. pospieszył z 15-letnim synem do Krakowa, i z młodzieńczą energią organizował oddziały w obozie Langiewicza. . Wstąpił do oddz. Langiewicza 7. marca 1868. Mianowany przez rząd narodowy pułkownikiem i jenerałem-kwatermistrzem. W 1863 organizował oddziały dla Langiewicza, przez tegoż awansowany na generała wystąpił jeszcze w kampanii majowej Antoniego Jeziorańskiego (Kobylanka). Po wejściu Langiewicza do Galicyi, przyłączył się do oddziału Jeziorańskiego, udającego się w Lubelskie. Pod Kobylanką, dnia 6 maja 1863 roku złożył dowód wielkiego serca; kiedy swój oddział miał powtórnie prowadzić do ataku, przyniesiono mu wiadomość o śmierci młodziutkiego syna. Na tę wieść zalał się łzami, ale po chwili: „to nie miejsce, rzeki, na takie raporta; pierwej byłem Polakiem niż ojcem i zwracając się do podwładnych silnym głosem zawołał: „baczność! naprzód!“ i kolumnę swoję w ogień poprowadził. Kiedy Jeziorański przez wojska rosyjskie wpartym został do Galicyi, wtenczas Waligórski raz jeszcze, dla organizowania nowych oddziałów w Lubelskie się udał, i jeden z ostatnich pomiędzy walczącymi kraj opuści
Emigracja II Wróciwszy do Paryża, zamieszkał na Batignolach i utrzymywał się z rysowania map dla francuzkiego towarzystwa geograficznego. W czasie oblężenia Paryża przez Prusaków w 1870, zaciągnął się do gwardyi narodowej paryzkiej jako prosty żołnierz, i całą służbę pełnił. Po zawarciu pokoju ciężko na reumatyzm zapadł i czas rządów komuny w łóżku przeleżał; pomimo to, wśród roznamiętnienia tej chwili, za winy innych rodaków do odpowiedzialności pociągnięty, osm miesięcy na pontonach w Cherburgu przebył, zkąd go sąd jako zupełnie niewinnego uwolnił. Próba jednak była zbyt ciężką; wrócił do Paryża zgrzybiałym starcem. Ośm dni spędził w szpitalu św. Ludwika, zkąd do Domu św. Kazimierza przeniesiony, tamże po trzech dniach, na ręku jenerała Wysockiego Bogu ducha oddał, dnia 19 lipca 1873 roku. Pochowany na cmentarzu Ivry. Do grobu odprowadziły go dzieci polskie w Zakładzie tym wychowywane, Siostry Miłosierdzia i garstka braci tułaczy.[4]
Rodzina Żona: Emma Meliss, Francuzka (ślub 13.5.1845), guwernantka u konsula francuskiego w Christianii.
Dzieci
Władysław Aleksander, ur. 1846, poległ pod Kobylanką
Bronisława Emma, 1847-1887
Anna Elżbieta, 1849-1852
Kazimierz Henryk, 1850-1859
Wanda Thora 1852-1915 (mąż: Edouard Antoine) - potomstwo żyje dziś we Francji
Amadeusz Olaf Stanisław, 1853-193 (żona Marie Menotti) - potomstwo żyje do dziś we Francji, USA, Algierii i in
Paulina Julia Fryderyka Jadwiga, 1855-1895 na Kubie
