82138: Zygmunt Chmieleński

Zygmunt Adam Chmieleński (Chmieliński), h. Leszczyc. Ur. 21.12.1833 Warszawa, ul. Bednarska 2678. Chrz. 2.8.1834 Warszawa.[7] Zabity 23.12.1863 Radom. Syn Jana Nepomucena Chmieleńskiego, generała majora w armii carskiej, dziedzica dóbr Barcząca, oraz Julii Tyborowskiej h. Korwin.
Miał co najmniej 11 rodzeństwa: Hilary Benon Dominik,[10][11] Julian,[9] Antoni, Wanda Michalina Nepomucena, Michalina Emilia Helena (zam. Rowińska), Władysław Józef, Tadeusz Franciszek, Aleksandra Izabella[12], Ignacy Jakub (1837–1871, szef Rządu Narodowego), Michalina Józefa, Ludwik.[8]

Rodzina, młodość

Po śmierci ojca Zygmunt wraz z rodzeństwem był wychowywany m.in. przez księdza z Barczącej (kuzyna ojca). Oddany do Aleksandryjskiego Korpusu Kadetów dla sierot po wojskowych w Petersburgu. Ukończył Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego. Służył jako porucznik artylerii w armii carskiej, m.in. w Warszawie (od ok. 1854/1859 w 4. brygadzie artylerii). Brał udział w wojnie krymskiej. Związał się z Kołem Oficerów Polskich w Petersburgu; po przeniesieniu do Warszawy prowadził działalność spiskową.
W 1861 r., pod wpływem wydarzeń patriotycznych w Polsce, złożył wniosek o dymisję. Gdy jej nie otrzymał, porzucił służbę, zbiegł do Francji (Paryż). W liście do brata Ludwika (wrzesień 1861) pisał m.in.: „obecny stan rzeczy w Polsce nie dozwala mi dłużej dźwigać tego munduru, który uciska moją pierś polską. Nie mogąc dostać dymisji zostałem zmuszony wyjechać za granicę ... rzucam służbę, bo ona nie zgadza się z moim uczuciem i z moim przekonaniem”. Następnie udał się do Włoch (Genua, Cuneo), gdzie wykładał matematykę i służbę artyleryjską w Polskiej Szkole Wojskowej. Tam zbliżył się do Mierosławskiego.

Powstanie Styczniowe

Na wieść o wybuchu powstania próbował przedostać się do kraju. Aresztowany przez Austriaków w Galicji został osadzony w twierdzy w Ołomuńcu, skąd zbiegł. W Krakowie otrzymał nominację na kapitana. W kwietniu zorganizował oddział konny „dragonia narodowa”, dobrze umundurowany i uzbrojony w sztucery, szable, rewolwery, czamarki, czapki ułańskie i wyruszył do Królestwa Polskiego (do Klimontowa w powiecie miechowskim), gdzie wstąpił do oddziałów Konrada Błaszczyńskiego „Bończy”.
Jako dowódca zebrał kilka oddziałów. 6 lipca 1863 pod Janowem rozbił dwie roty rosyjskie.

Połączywszy się z Chabriollem urządził 28 lipca pod Rudnikami zasadzkę na osiem kompanii piechoty rosyjskiej idącej z Kielc i pod Sancygniowem położył wielką ich ilość trupem. Walczył pod Białą, Olesznem, Nieznanowicami. Po utarczce pod Obiechowem 14 sierpnia, czyli na polach szczekocińskich 15 sierpnia, widząc się zewsząd otoczonym podzielił swój oddział na drobne oddziałki po 50 ludzi i rozesłał w różne strony naznaczając im punkt zborny około Włoszczowy, a później założył obóz w Chlewskiej Woli i zajął się organizowaniem swego oddziału.

Po klęsce oddziału „Bończy” pod Górami (czerwiec) przyjął niedobitki, podkreślając honor i dyscyplinę (otoczył ich, wygłosił mowę, kazał naprawić sławę kosami).
W sierpniu mianowany majorem, na początku września – pułkownikiem i naczelnikiem wojsk województwa krakowskiego. Stoczył bitwę pod Mełchowem (30 września; ok. 1200 powstańców przeciwko ok. 1500 Rosjan; początkowe sukcesy, ostatecznie odwrót; po bitwie przed frontem żołnierzy powiedział: „Waszym to trudom i poświęceniu winien jestem stopień”). 20 października zaatakował Moskali w Oksie i gdyby Gryliński stanął na czas na miejscu zwycięstwo byłoby pewne. Po bitwie koło Jeziorka mianowany przez gen. Józefa Hauke-Bosaka jego szefem sztabu (II korpusu).

Dowodził w bitwach i potyczkach pod Skalbmierzem, Złotym Potokiem, Koniecpolem, Opatowem (25 listopada), Ociesękami (28 listopada) i Bodzechowem. Operował głównie na południowej Kielecczyźnie i w Górach Świętokrzyskich. Oddział wyróżniał się dyscypliną i uzbrojeniem (wśród żołnierzy był Adam Chmielowski, późniejszy św. Brat Albert).

Egzekwował surowe kary (w tym sąd wojenny i egzekucję Władysława Sokołowskiego „Iskry” za nadużycia). Surowy wobec dezerterów i tchórzy, ale budzący szacunek i przywiązanie żołnierzy; nieustępliwy wobec Rosjan. Wśród relacji: po przyjęciu uciekinierów z oddziału Bończy podkreślał honor, planował szkolenie i działania partyzanckie.

16 grudnia 1863 w bitwie pod Bodzechowem (starciu z pułkiem smoleńskim pod Ksawerym Czengierym) ciężko ranny (m.in. szablą w głowę) i pojmany przez Kozaków. Oddział rozproszył się, tylko część pod rotmistrzem Dzianottem uratowała się. Odstawiony do Radomia (mimo ran), skazany przez sąd wojskowy na podwójny wyrok: za dezercję z 1862 (degradacja i 10 lat katorgi) oraz za udział w powstaniu (śmierć przez rozstrzelanie).

Rozstrzelany w jednym z radomskich miejsc kaźni za koszarami pułku mohylewskiego. Zwłok nie wydano rodzinie; grób zrównany z ziemią przez zaborcę.
Miejsce straceń (na obrzeżach dzisiejszego Radomia, okolice ul. Warszawskiej / osiedla XV-lecia) upamiętnione krzyżem (od 1916; pierwotnie drewniany, później metalowy) i pomnikiem/głazem (2017); był to jeden z ważniejszych punktów pamięci narodowej. W Radomiu istnieje ulica jego imienia.

Rys postaci

Wspominany w monografiach i relacjach jako jeden z najwybitniejszych dowódców partyzanckich, nieustępliwy i konsekwentny. Bolesław Anc pisał o nim „niewielu wodzów powstańczych porównanie z nim wytrzymać może. To wzór dowódcy partyzanckiego... wytrwałości w klęskach... zawsze bez bojaźni i strachu”. [5]

Niski, szczupły, „prawie że chuderlawy, z włosami czarno-kasztanowatymi, wyglądał na lat 25 lub 26 i nie miał wcale rycerskiej miny... ruchy szorstkie i obozowe”. Władysław Zapałowski opisał go: "Chmieleński małego wzrostu, lat średnich, a można nawet powiedzieć młody, z maleńkim blond wąsem; na oko niewiele wzbudzał grozy, ale gdy oko jego szafirowe zaiskrzyło się, gdy głosem ostrym i donośnym... zaczął przemawiać... poznałeś zaraz siłę, energię i przeczułeś niezłomność jego charakteru i męstwo”.

Ubrany bywał skromne: surdut szaraczkowy, pas złoty od szabli, buty z ostrogami, czapka barankowa.

Znany był z surowego charakteru, używał nahajki, nie lubił pochlebstw, głęboko oddany sprawie. Żołnierze bali się go lecz jednocześnie szanowali. U Moskali wzbudzał strach jako nieustępliwy przeciwnik -zwali go "czortem". Bezkompromisowy, stosował żelazną dyscyplinę. Na polu walki odznaczał się energią, brawurą, znajomością sztuki wojennej, małomówny, skupiony. Był przygotowany na poświęcenie wszystkiego, mawiał „Kraków jest naszą zgubą... Raz tam byłem, lecz wyjechałem stamtąd do obozu, przysięgając sobie albo zwyciężyć, albo zginąć...”, „Będę miał 300 Spartanów, a ja będę Leonidas na ich czele”. Innym razem „Zginąć więc muszę, a czy to w bitwie, czy też na rynku w Kielcach, lub w Radomiu, to mi jest wszystko jedno, bylebym spełnił mój obowiązek!”;